Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kungaboqar

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 782–783-b. — ziyouz.com

    Kungaboqar (Helianthus annuus L.) — murakkabguldoşlar oilasiga mansub bir yillik ösimlik, asosiy moyli ekinlardan biri. Vatani — Şim. Amerika. Yovvoyi holda ösadigan K.ni ispanlar Yevropaga 1510 y. da keltirganlar. Dastlab manzarali ösimlik sifatida ekilgan. Uzoq tanlaş yöli b-n madaniy K. (dastlab pistasi çaqiladigan, söngra moy olinadigan xillari) yaratilgan. Rossiyaga 18-a.da Gollandiyadan keltirilgan va 19-a. örtalarida katta maydonlarga ekilgan, uruğidan moy olingan. Moy olinadigan K. Rossiyadan AQŞ va Kanadaga tarqalgan. Yer yuzida K. ekiladigan maydonlar 22,84 mln. ga, yalpi hosili 28,5 mln. t, örtaça hosildorlik 12,5 s/ ga. Rossiya (3,9 mln. ga), Argentiva (3,8 mln.ga), Ukraina (2,7 mln.ga), Hindiston (2,2 mln.ga), AQŞ (1,3 mln.ga), Ruminiya (1 mln.ga), GFR (0,8 mln.ga), Turkiya (0,5 mln.ga), Özbekiston (4 ming ga)da ekiladi (1999).

    Ildizi öq ildiz, yaxşi rivojlangan, poyasi tik ösadi, dağal, yuqori qismi şoxlanadi, böyi 4 m ga boradi. Bargi oddiy, yirik, ketma-ket joylaşgan, dağal tuklar b-n qoplangan. Töpguli savatça (diam. 35—40 sm). Savatça markazidagi gullar vaysimon, ikki jinsli, çetdagylari qizğiş-sariq, tilsimon. Çetdan çanglanadi. Mevasi — lista, 4 qirrali, rangi oq, kulrang, 1000 ta uruği vazni 100— 150 g. K. uruğining kattaligiga, moyining miqdoriga va mağzining çiqişiga qarab 3 guruhga bölinadi: Moyli K. — pistasi mayda, 1000 donasining vazni 35—80 g, mağzi tarkibida 53— 63% moy bor; çaqiladigan K. — pistasi yirik, 1000 donasining vazni 100—170 g, mağzining tarkibida 20— 35% moy böladi (poyasidan silos ham bostiriladi); oraliq K, — hamma körsatkiçlari örtaça.

    K. uruği 4—6°da 10—15 kunda unib çiqadi. Maysasi — 6° sovuqqa bardoşli (qisqa qorasovuqlarga çidaydi). Issiqlikka talabçan, yoruğsevar, qisqa kunli, qurğoqçilikka çidamli, namsevar ösimlik. Soya joyda yaxşi rivojlanmaydi. Ösuv davri 80—140 kun. Ozuqaga talabçan, 1 t pista va poyabarg hosil qilişi uçun 50—60 kg azot, 20—25 g fosfor, 120—160 kg kaliy talab qiladi.

    K.dan, asosan, ovqatga işlatiladigan kungaboqar moyi olinadi, silosbop navlaridan silos bostiriladi, çiqindilari (şrot va kunjarasi) çorva mollariga yuqori sifatli ozuqa.

    K. erta bahorda tuproq harorati 8— 12° yetganda va takroriy ekin sifatida közgi buğdoy va arpadan keyin ekiladi. Ekişdan oldin yer tekislanadi. Yer haydaşdan oldin göng (20 t/ga), azotli, fosforli va kaliyli öğitlar solinadi. Ekiş uçun r-nlaştirilgan navlar uruği keng qatorlab va punktir usulda 5—8 sm çuqurlikda ekiladi. Suğoriladigan maydonlarda köçat qalinligi 60 ming tup/ga bölişi lo-zim (1 ga maydonga pista uçun 5—8 kg, silos uçun 35—40 kg uruğlik sarflanadi). K. uruği ekişdan oldin zarar-kuvanda va kasalliklarga qarşi dorilanadi. Ekişda makkajöxori ekiladigan seyalkalardan foydalaniladi. Ösuv davrida qator orasi 2—3 marta kultivatsiya qilinadi, 5—6 marta su-ğoriladi. Gullaş davrida ekinzorda asalari uyalari qöyilsa K. gullari yaxşi çanglanadi. Gullaş davrida köp suv talab qiladi. Suğoriş meyori 600— 800 m3/ga. K.ning yetilganligini savatining sariq-jigarrangga kirganligiga qarab aniqlaş mumkin. Hosil don kombaynlarida maxsus moslama b-n örib olinadi.

    Navlari: Özbekistonda VNI-IMK 8931, Çkalov giganti navlari ekiladi.

    Zararkuvandalari: simqurtlar, soxta simqurtlar, kungaboqar ka-palagi, kemiruvçi tunlamalar va b.

    Kasall i kl ari : oq çiriş, kulrang çiriş va b., begona ötlardan şumğiya juda zararlidir.

    Ad.: Vasilyev D. S, Podsolneçnik, M., 1990; Atabaye va H. va b., Ösimlikşunoslik, T., 2000.

    Halima Otaboyeva.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КУНГАБОҚАР (Helianthus annuus L.) — мураккабгулдошлар оиласига мансуб бир йиллик ўсимлик, асосий мойли экинлардан бири. Ватани — Шим. Америка. Ёввойи ҳолда ўсадиган К.ни испанлар Европага 1510 й. да келтирганлар. Дастлаб манзарали ўсимлик сифатида экилган. Узоқ танлаш йўли б-н маданий К. (дастлаб пистаси чақиладиган, сўнгра мой олинадиган хиллари) яратилган. Россияга 18-а.да Голландиядан келтирилган ва 19-а. ўрталарида катта майдонларга экилган, уруғидан мой олинган. Мой олинадиган К. Россиядан АҚШ ва Канадага тарқалган. Ер юзида К. экиладиган майдонлар 22,84 млн. га, ялпи ҳосили 28,5 млн. т, ўртача ҳосилдорлик 12,5 ц/ га. Россия (3,9 млн. га), Аргентива (3,8 млн.га), Украина (2,7 млн.га), Ҳиндистон (2,2 млн.га), АҚШ (1,3 млн.га), Руминия (1 млн.га), ГФР (0,8 млн.га), Туркия (0,5 млн.га), Ўзбекистон (4 минг га)да экилади (1999).

    Илдизи ўқ илдиз, яхши ривожланган, пояси тик ўсади, дағал, юқори қисми шохланади, бўйи 4 м га боради. Барги оддий, йирик, кетма-кет жойлашган, дағал туклар б-н қопланган. Тўпгули саватча (диам. 35—40 см). Саватча марказидаги гуллар вайсимон, икки жинсли, четдагйлари қизғиш-сариқ, тилсимон. Четдан чангланади. Меваси — листа, 4 қиррали, ранги оқ, кулранг, 1000 та уруғи вазни 100— 150 г. К. уруғининг катталигига, мойининг миқдорига ва мағзининг чиқишига қараб 3 гуруҳга бўлинади: Мойли К. — пистаси майда, 1000 донасининг вазни 35—80 г, мағзи таркибида 53— 63% мой бор; чақиладиган К. — пистаси йирик, 1000 донасининг вазни 100—170 г, мағзининг таркибида 20— 35% мой бўлади (поясидан силос ҳам бостирилади); оралиқ К, — ҳамма кўрсаткичлари ўртача.

    К. уруғи 4—6°да 10—15 кунда униб чиқади. Майсаси — 6° совуққа бардошли (қисқа қорасовуқларга чидайди). Иссиқликка талабчан, ёруғсевар, қисқа кунли, қурғоқчиликка чидамли, намсевар ўсимлик. Соя жойда яхши ривожланмайди. Ўсув даври 80—140 кун. Озуқага талабчан, 1 т писта ва поябарг ҳосил қилиши учун 50—60 кг азот, 20—25 г фосфор, 120—160 кг калий талаб қилади.

    К.дан, асосан, овқатга ишлатиладиган кунгабоқар мойи олинади, силосбоп навларидан силос бостирилади, чиқиндилари (шрот ва кунжараси) чорва молларига юқори сифатли озуқа.

    К. эрта баҳорда тупроқ ҳарорати 8— 12° етганда ва такрорий экин сифатида кўзги буғдой ва арпадан кейин экилади. Экишдан олдин ер текисланади. Ер ҳайдашдан олдин гўнг (20 т/га), азотли, фосфорли ва калийли ўғитлар солинади. Экиш учун р-нлаштирилган навлар уруғи кенг қаторлаб ва пунктир усулда 5—8 см чуқурликда экилади. Суғориладиган майдонларда кўчат қалинлиги 60 минг туп/га бўлиши ло-зим (1 га майдонга писта учун 5—8 кг, силос учун 35—40 кг уруғлик сарфланади). К. уруғи экишдан олдин зарар-куванда ва касалликларга қарши дориланади. Экишда маккажўхори экиладиган сеялкалардан фойдаланилади. Ўсув даврида қатор ораси 2—3 марта культивация қилинади, 5—6 марта су-ғорилади. Гуллаш даврида экинзорда асалари уялари қўйилса К. гуллари яхши чангланади. Гуллаш даврида кўп сув талаб қилади. Суғориш меъёри 600— 800 м3/га. К.нинг етилганлигини саватининг сариқ-жигаррангга кирганлигига қараб аниқлаш мумкин. Ҳосил дон комбайнларида махсус мослама б-н ўриб олинади.

    Навлари: Ўзбекистонда ВНИ-ИМК 8931, Чкалов гиганти навлари экилади.

    Зараркувандалари: симқуртлар, сохта симқуртлар, кунгабоқар ка-палаги, кемирувчи тунламалар ва б.

    Касалл и кл ари : оқ чириш, кулранг чириш ва б., бегона ўтлардан шумғия жуда зарарлидир.

    Ад.: Васильев Д. С, Подсолнечник, М., 1990; Атабае ва Ҳ. ва б., Ўсимликшунослик, Т., 2000.

    Ҳалима Отабоева.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.