Kunjut
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 785–786-b. — ziyouz.com
Kunjut (Sesamum) — kunjutdoşlar oilasiga mansub bir va köp yillik utsimon ösimliklar turkumi, moyli ekin. 19 turi ma'lum. Vatani — Afrika. Örta Osiyoga Hindistondan olib kelingan. Dehqonçilikda bahori ekin bölgan bir yillik madaniy turi — Hindiston kunjuti (S.indicum L.) Hindiston, Xitoy, Jan-Şarqiy Osiyo, Afrika, Eron, Örta Osiyoda va b. mamlakatlarda ekiladi. Yer yuzida K. ekiladigan maydonlar 6,1 mln. ga, örtaça hosildorlik 3,9 s/ga, yalpi hosil 2,9 mln. t (1999). Özbekistonda 1998 y. 2,85 ming ga yerga ekilgan, suğoriladigan yerdarda hosildorlik 8—10 s/ga.
K.ning öq ildizi tuproqqa 1 m çuqurlikka kirib boradi. Poyasi tik ösadi, bal. 50—150 sm, 4—6 ta uzun yon şoxlar çikaradi. Bargi oddiy, bandli, yakka-yakka yoki qarama-qarşi joylaşgan, tukli. Guli barg qöltiğida 1 — 3 ta bölib joylaşgan, 5 bargli, gul-tojibarglari bir-biriga qöşilgan, rangi puşti, binafşa, oq, özidan çanglanadi. Mevasi kösakça, çöziq, yassi, tukli. Bir tupda 20—300 kösakça böladi. Kösakçasi 2 yoki 4 çanoqli. Öz. 3—5 sm. Kösakçasi pişganda qirralaridan çatnab, uruği soçiladi. Bitta kösakçada 80 tagaça uruğ böladi. 1000 dona uruği vazni 2—5 g. Uruğining rangi oç yoki töq jigarrang, goho oq va qora.
K. issiqsevar, yoruğsevar, qisqa kun ösimligi. Uruği 15—16° da unib çiqadi. Maysasi —G da nobud böladi, ösuv davrida harorat 15° dan past bölsa, ösişdan töxtaydi. Ösiş davri 90—110 (120—150) kun. K. eng qimmatli moyli ekinlardan, urugi tarkibida 65% moy, 16—19% oqsil, 16—17% azotsiz moddalar mavjud. K. moyi yarim kuriydi, yod soni 103—112 ga teng, zaytun moyidan ham ustun turadi. Presslab olingan K. moyi iste'mol uçun, oziq-ovqat sanoatida, konserva va qandolatçilik mahsulotlari işlab çiqariş, tabobat, parfyumeriyada işlatiladi.
Afrikada bargi ovqatga solib iste'mol qilinadi. Tozalangan va maydalangan uruği
yuqori navli holvalar (taxin holvalar) tayyorlaşda, non yopişda işlatiladi. K. kunjarasida 40% oqsil, 8% moy böladi, mollarga ozuqa sifatida beriladi.
K. sur tuproqli, unumdor, dondukkakli ekinlardan böşagan yerdarda möl hosil beradi. K. ekiladigan yerga ekişdan oldin gektariga 10—15 t töng, 60— 80 kg fosfor, 20—30 kg azot solinadi, yer çuqur (25—30 sm) haydaladi, keç köklamda (may oyida) keng qatorlab ekiladi, qator orasi 60—70 sm, ekiş çuq. 3— 5 sm, ekiş meyori 1 ga yerga 5—6 kg uruğ (1,5—2,0 mln. dona) ekiladi. Ösuv davrida 2—3 marta kultivatsiya qilinadi, ikki marta har gektarga 40— 50 kg dan azot berib qöşimça oziklantiriladi. Gullaşiga qadar 1 —2 marta, gullaş davrida 2 marta suv beriladi. K. pişganda sarğayib barglari tökiladi, pastki kösakçalari oldin yetiladi. Vaqtida hosil yiğilmasa kösakçalar çatnab uruği tökilib ketadi. Öroq maşinasida örib-yiğib olinadi, örilgan K. boğlari xirmonda quritiladi, qölda yançiladi.
Navlari: Özbekistonning hamma viloyatlaridagi tomorqa, dehqon va fermer xöjaliklarida K.ning Toşkent 122, Seraxs 470, Kubanets 55 navlari ekiladi.
Zararkuvandalari: kunjut könğizi, tunlamlar; kasalliklari: fözarioz, bakterioz, gommoz.
Halima Otaboyeva, Dilerom Yormatova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУНЖУТ (Sesamum) — кунжутдошлар оиласига мансуб бир ва кўп йиллик утсимон ўсимликлар туркуми, мойли экин. 19 тури маълум. Ватани — Африка. Ўрта Осиёга Ҳиндистондан олиб келинган. Деҳқончиликда баҳори экин бўлган бир йиллик маданий тури — Ҳиндистон кунжути (S.indicum L.) Ҳиндистон, Хитой, Жан-Шарқий Осиё, Африка, Эрон, Ўрта Осиёда ва б. мамлакатларда экилади. Ер юзида К. экиладиган майдонлар 6,1 млн. га, ўртача ҳосилдорлик 3,9 ц/га, ялпи ҳосил 2,9 млн. т (1999). Ўзбекистонда 1998 й. 2,85 минг га ерга экилган, суғориладиган ердарда ҳосилдорлик 8—10 ц/га.
К.нинг ўқ илдизи тупроққа 1 м чуқурликка кириб боради. Пояси тик ўсади, бал. 50—150 см, 4—6 та узун ён шохлар чикаради. Барги оддий, бандли, якка-якка ёки қарама-қарши жойлашган, тукли. Гули барг қўлтиғида 1 — 3 та бўлиб жойлашган, 5 баргли, гул-тожибарглари бир-бирига қўшилган, ранги пушти, бинафша, оқ, ўзидан чангланади. Меваси кўсакча, чўзиқ, ясси, тукли. Бир тупда 20—300 кўсакча бўлади. Кўсакчаси 2 ёки 4 чаноқли. Ўз. 3—5 см. Кўсакчаси пишганда қирраларидан чатнаб, уруғи сочилади. Битта кўсакчада 80 тагача уруғ бўлади. 1000 дона уруғи вазни 2—5 г. Уруғининг ранги оч ёки тўқ жигарранг, гоҳо оқ ва қора.
К. иссиқсевар, ёруғсевар, қисқа кун ўсимлиги. Уруғи 15—16° да униб чиқади. Майсаси —Г да нобуд бўлади, ўсув даврида ҳарорат 15° дан паст бўлса, ўсишдан тўхтайди. Ўсиш даври 90—110 (120—150) кун. К. энг қимматли мойли экинлардан, уруги таркибида 65% мой, 16—19% оқсил, 16—17% азотсиз моддалар мавжуд. К. мойи ярим курийди, йод сони 103—112 га тенг, зайтун мойидан ҳам устун туради. Пресслаб олинган К. мойи истеъмол учун, озиқ-овқат саноатида, консерва ва қандолатчилик маҳсулотлари ишлаб чиқариш, табобат, парфюмерияда ишлатилади.
Африкада барги овқатга солиб истеъмол қилинади. Тозаланган ва майдаланган уруғи
юқори навли ҳолвалар (тахин ҳолвалар) тайёрлашда, нон ёпишда ишлатилади. К. кунжарасида 40% оқсил, 8% мой бўлади, молларга озуқа сифатида берилади.
К. сур тупроқли, унумдор, дондуккакли экинлардан бўшаган ердарда мўл ҳосил беради. К. экиладиган ерга экишдан олдин гектарига 10—15 т тўнг, 60— 80 кг фосфор, 20—30 кг азот солинади, ер чуқур (25—30 см) ҳайдалади, кеч кўкламда (май ойида) кенг қаторлаб экилади, қатор ораси 60—70 см, экиш чуқ. 3— 5 см, экиш меъёри 1 га ерга 5—6 кг уруғ (1,5—2,0 млн. дона) экилади. Ўсув даврида 2—3 марта культивация қилинади, икки марта ҳар гектарга 40— 50 кг дан азот бериб қўшимча озиклантирилади. Гуллашига қадар 1 —2 марта, гуллаш даврида 2 марта сув берилади. К. пишганда сарғайиб барглари тўкилади, пастки кўсакчалари олдин етилади. Вақтида ҳосил йиғилмаса кўсакчалар чатнаб уруғи тўкилиб кетади. Ўроқ машинасида ўриб-йиғиб олинади, ўрилган К. боғлари хирмонда қуритилади, қўлда янчилади.
Навлари: Ўзбекистоннинг ҳамма вилоятларидаги томорқа, деҳқон ва фермер хўжаликларида К.нинг Тошкент 122, Серахс 470, Кубанец 55 навлари экилади.
Зараркувандалари: кунжут кўнғизи, тунламлар; касалликлари: фўзариоз, бактериоз, гоммоз.
Ҳалима Отабоева, Дилером Ёрматова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.