Kuraş

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 793–795-b. — ziyouz.com

Kuraş — sport turi, belgilangan qoidaga muvofiq ikki sportçining yakkama-yakka olişuvi. Kuraşiş san'ati köp xalqlarda qadim zamonlardan buyon ma'lum. K. ayniqsa Yunonistonda keng tarqalib, qad. olimpiada musobaqalaridan doimiy örin olib kelgan. Milliy K.ning xilma-xil körinişlari Gretsiya, Italiya, Yaponiya, Turkiya, Eron, Afğoniston, Rossiya, Özbekiston, Gruziya, Armaniston, Ozarbayjon, Qozoğiston va b. mamlakatlarda mavjud. Zavonaviy sport K.ining asosiy qoidalari 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida Yevropaning bir neça mamlakatlarida işlab çiqildi. 1912 y. Xalqaro havaskorlar kuraş federatsiyasi (FILA) tuzildi (hozir unga 144 mamlakat, Özbekiston 1993 y.dan a'zo). Xalqaro maydonda sport K.ining yunonrum kuraşi, erkin kuraş, dzyudo, sambo va b. turlari keng tarqalgan. Keyingi yillarda özbek K. i ham alohida K. turi sifatida dunyo miqyosida tan oliva boşlandi. K. insonni kuçli, epçil, çidamli va irodali qilib tarbiyalaş vositalaridan biri hisoblanadi. Şifokorlar nazorati ostida 12 yoşdan K. b-n şugullanişga ruxsat etiladi. K. azaldan özbek turmuş tarzining uzviy qismi bölganligini arxeologik topilmalar, tarixiy qölyozmalar tasdiqlaydi. Qad. Baqtriya (Özbekiston jan.) hududidan topilgan jez davriga oid silindrsimon sopol idişda ikki polvon va ulardan biri ikkinçisini çalayotgani tasvirlangan. Şu davrga mansub boşqa arxeologik topilmada esa polvonlarning K. usullarini namoyiş qilayotgani aks ettirilgan. Bu noyob topilmalar miloddan 1,5 ming yil ilgari ham K. ajdodlarimiz turmuş tarzining bir qismi bölganidan da-lolat beradi. Yunon yozuvçisi Klavdiy Elian (2—3-a.) va b. tarixiy şaxslarning yozişiça, şu hududda umr keçirgan sak qabilasi qizlari özlariga kuyovni yigitlar b-n kuraşib tanlaganlar. Keyinçalik qizlar kuyovni şart köyiş yöli b-n aniqlaşgan va bu şar-tda K. musobaqasi bölgan. Bunga özbek xalq qahramonlik dostoni — «Alpo-miş»dagi Barçin şartlarini misol qilib körsatiş mumkin. Ibn Sino «Tib qonunlari» asarida yozgan: «K.ning turlari ham bir ş Ulardan biri ikki kuraşuvçining biri öz raqibining belboğidan uşlab öziga tortadi, şu b-n birga öz raqibidan qutulişning çorasini qiladi...». Bu ta'rif zamonaviy K. qoidalariga yaqindir. Şuningdek, Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk», Alişer Navoiyning «Hamsa», «Holoti Pahlavon Muhammad», Zayniddin Vosifiyning «Badoye' ul-vaqoye'», Husayn Voiz Koşifiyning «Futuvvatnomai sultoniy», Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma» asarida K. hakida qimmatli ma'lumotlar bor. 9—16-a.larda K. xalqörtasida keng ommalaşgan. Şudavrda Pahlavon Mahmud, Sodiq polvon qabilar K. dovruğini oşirişgan.

Özbek xalq yakka kuraşining belboğli kuraş deb nomlangan turi ham bor. Unga ham taalluqli köplab arxeologik topilmalar va tarixiy qölyozmalar mavjud. Bundan 5 ming yil ilgari davrga mansub qad. Mesopotamiya hududidan topilgan haykalçada belboğli kuraş usulida musobaqalaşayotgan polvonlar tasvirlangan. Xitoyning qad. «Tan-şu» qölyozmasida Farğova vodiysida töylar, sayllar K. musobaqalarisiz ötmasligi yozilgan. Ahmad Polvon, Xöja polvon va ş. k. K.ning ana şu turida şuhrat qozonişgan (19-a. oxiri — 20-a. boşi). Çorizm istilosi va şörolar davrida özbek milliy K.ini xalq turmuş tarzidan sun'iy ravişda siqib çiqarişga harakat qilindi. 20-a.ning 90-y.lari oxiriga kelib bu urinişlarga barham berildi. 1991 y.dakuraşçilar sulolasi vakili, bir neça K. turlari böyiça xalqaro miqyosda sport ustasi Komil Yusupov özbekça K.ning xalqaro andozalarga moslangan quyidagi qoidalarini işlab çikdi: K. tuşuvçilar 14 x 14 m dan 16x 16 m gaça bölgan, çetroq qismi qizil rangli «xavfli çiziq» b-n belgilangan kök-yaşil tusli K. gilamida tik turgan holatda bellaşadilar. Ğolib işlatilgan usullar va maydondagi xatti-harakatlariga qöyiladigan baholarga qarab aniqlanadi. K.da böğiş, raqibga oğriq beruvçi usullar qöllaşga ruxsat etilmaydi, kuraşuvçilarning biri kök, ikkinçisi yaşil rangli yaktak (ayollar yaktak içidan oq rangli futbolka) kiyadi, belga eni 4—5 sm li tasma (belboğ) boğlanadi, erkaqlar 60, 66, 73, 81, 90, 100 kg va 100 kg dan ziyod, ayollar 48, 52, 57, 63, 70, 78, va 78 kg dan ziyod vazn toifalarida kuraşadilar (bolalar, ösmirlar, öspirinlar, yoşi uluğlar va qizlar musobaqalarida ham yoş xususiyatlari hisobga olingan holda vazn toifalari belgilanadi). Xalqaro kuraş assotsiatsiyasi (1KA)ning 2003 y. Toşkentda ötgan kongressi har bir uçraşuvning qizğin bölişini ta'-minlaş maqsadida rasmiy musobaqalarda bellaşuv vaqtini 3 min. qilib belgiladi. Işlatilgan usullarga bajarilişiga mos ravişda «çala», «yonboş», «halol» baholari, qoidaga zid harakatlarga esa «tanbeh», «dakki», «ğirrom» jazolari beriladi. Kuraşuvçi «halol» bahosini olsa (yoki raqibi «ğirrom» b-n jazolansa) bu uning ğalabasini bildiradi. Ikki bor «yonboş» bahosini oliş (yoki raqibining ikki bor «dakki» deya jazolanişi) ham ğalabani anglatadi. «Çala» baholari hisobga olib boriladi va h. k. Bahrlar tengligida oxirgi baho olgan kuraş-çiga ğalaba beriladi, kuraşçilarning baho va jazolari soni teng holatda baho ustunlikka ega böladi, jazolar soni teng bölsa oxirgi jazo olgan mağlub hisoblanadi, agar barçasi teng (yoki baho va jazo olinmagan) bölsa, ğolib hakamlarning köpçilik ovoziga köra e'lon qilinadi.

1992 y.da Özbekistonda kuraş federatsiyasi, 2001 y.da Özbekistonda belboğli kuraş federatsiyasi tuzildi. 1998 y. sent.da Toşkentda 28 davlat (AQŞ, Boliviya, Buyuk Britaniya, Gollandiya, Rossiya, Özbekiston, Yaponiya va h.k.) vakillari Xalqaro kuraş assotsiatsiyasi (IKA) muassislari bölişdi va şu munosabat b-n bu yerda özbekça K. böyiça yirik xalqaro musobaqa ötkazildi. ÖzR Prezidentining «Xalqaro kuraş assotsiatsiyasini qöllab-quvvatlaş töğrisida»gi farmoni (1999 y. 1 fev.) özbek milliy K. ining yavada rivojlanişiga turtki böldi. Öşa yili Toşkentda özbekça K. böyiça birinçi jahon çempionati, Rossiyaning Bryansk ş.da ayollar örtasida xalqaro musobaqa bölib ötdi. IKA qoşida Xalqaro K. akademiyasi, Butun jahon K.ni rivojlantiriş jamğarmasi tuzildi, assotsiatsiya muassisligida «Kuraş» jur. ta'sis qilindi. Adabiy-badiiy, ijtimoiy-publitsistik, axborot-reklama yönalişidagi bu jur. Toşkentda 1999 y. okt. oyidan buyon naşr etiladi.

2000 y. Özbekistonda K. oyligi ötkazildi. Bu oylik davomida 2 mln.ga yaqin kişi K. gilamiga çiqdi. Buyuk Britaniyada IKA faxriy prezidenti Islom Karimov nomidagi an'anaviy xalqaro musobaqaga asos solindi. 2001 y.dan Xalqaro K. in-ti (Toşkentda) faoli-yat körsata boşladi. 1KA ga 66 ta milliy federatsiya a'zo bölib kirdi (2003). Yevropa, Osiyo, Panamerika va Okeaniya K. konfederatsiya lari tuzildi. Hoz. paytda özbekça K. b-n xorijiy mamlakatlarda 600 mingdan ziyod kişi şuğullanadi. K.ning bu turi böyiça jahon, qita va mamlakatlar çempionatlari hamda birinçştiklari, Özbekistonda at-Termiziy, Pahlavon Mahmud xotirasiga bağişlangan va boşqa köplab xalqaro musobaqalar muntazam ötkaziladi. Hoz. vaqtda Özbekistonda 22 ta olimpiada örinbosarlari maktabi, 37 ta bolalarösmirlar sport maktabi va 206 ta K. maktabida sportning bu turi böyiça öquvçilarga tahsil beriladi. Oliy öquv yurtlarida 100 dan ortiq K. tögaraklari faoliyat körsatadi. Kuraşçilar b-n 851 vafar murabbiy şuğullanadi (2003). Osiyo olimpiya kengaşi 2003 y.da K.ning bu turini Osiyo öyinlari dasturiga kiritdi. K. böyiça ötkazilidigan jahon çempionatlarida Bahrom Anazov, Isoq Axmedov, Maxtumquli Mahmudov, Kamol Murodov, Toştemir Muhammadiyev, Akobir Qurbonov (Özbekiston), Kubaşxonim Elknur, Selim Totar öğli (Tur-kiya), Aleksandr Katsuragi, Karlos Xonorato (Braziliya), Pavel Melananets (Polşa), Xiroyoşi Kaşimoto (Yaponiya) va b. golib çikdilar va sovrindor böldilar.

Ad.: Yusupov K., Kuraş, T., 1999; Möminov A., Prezident. Sport. Ğalaba!, T., 2001.

Asror Möminov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУРАШ — спорт тури, белгиланган қоидага мувофиқ икки спортчининг яккама-якка олишуви. Курашиш санъати кўп халқларда қадим замонлардан буён маълум. К. айниқса Юнонистонда кенг тарқалиб, қад. олимпиада мусобақаларидан доимий ўрин олиб келган. Миллий К.нинг хилма-хил кўринишлари Греция, Италия, Япония, Туркия, Эрон, Афғонистон, Россия, Ўзбекистон, Грузия, Арманистон, Озарбайжон, Қозоғистон ва б. мамлакатларда мавжуд. Завонавий спорт К.ининг асосий қоидалари 18-а. охири — 19-а. бошларида Европанинг бир неча мамлакатларида ишлаб чиқилди. 1912 й. Халқаро ҳаваскорлар кураш федерацияси (FILA) тузилди (ҳозир унга 144 мамлакат, Ўзбекистон 1993 й.дан аъзо). Халқаро майдонда спорт К.ининг юнонрум кураши, эркин кураш, дзюдо, самбо ва б. турлари кенг тарқалган. Кейинги йилларда ўзбек К. и ҳам алоҳида К. тури сифатида дунё миқёсида тан олива бошланди. К. инсонни кучли, эпчил, чидамли ва иродали қилиб тарбиялаш воситаларидан бири ҳисобланади. Шифокорлар назорати остида 12 ёшдан К. б-н шугулланишга рухсат этилади. К. азалдан ўзбек турмуш тарзининг узвий қисми бўлганлигини археологик топилмалар, тарихий қўлёзмалар тасдиқлайди. Қад. Бақтрия (Ўзбекистон жан.) ҳудудидан топилган жез даврига оид цилиндрсимон сопол идишда икки полвон ва улардан бири иккинчисини чалаётгани тасвирланган. Шу даврга мансуб бошқа археологик топилмада эса полвонларнинг К. усулларини намойиш қилаётгани акс эттирилган. Бу ноёб топилмалар милоддан 1,5 минг йил илгари ҳам К. аждодларимиз турмуш тарзининг бир қисми бўлганидан да-лолат беради. Юнон ёзувчиси Клавдий Элиан (2—3-а.) ва б. тарихий шахсларнинг ёзишича, шу ҳудудда умр кечирган сак қабиласи қизлари ўзларига куёвни йигитлар б-н курашиб танлаганлар. Кейинчалик қизлар куёвни шарт кўйиш йўли б-н аниқлашган ва бу шар-тда К. мусобақаси бўлган. Бунга ўзбек халқ қаҳрамонлик достони — «Алпо-миш»даги Барчин шартларини мисол қилиб кўрсатиш мумкин. Ибн Сино «Тиб қонунлари» асарида ёзган: «К.нинг турлари ҳам бир щ Улардан бири икки курашувчининг бири ўз рақибининг белбоғидан ушлаб ўзига тортади, шу б-н бирга ўз рақибидан қутулишнинг чорасини қилади...». Бу таъриф замонавий К. қоидаларига яқиндир. Шунингдек, Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк», Алишер Навоийнинг «Ҳамса», «Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад», Зайниддин Восифийнинг «Бадоеъ ул-вақоеъ», Ҳусайн Воиз Кошифийнинг «Футувватномаи султоний», Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг «Бобурнома» асарида К. ҳакида қимматли маълумотлар бор. 9—16-а.ларда К. халқўртасида кенг оммалашган. Шудаврда Паҳлавон Маҳмуд, Содиқ полвон қабилар К. довруғини оширишган.

Ўзбек халқ якка курашининг белбоғли кураш деб номланган тури ҳам бор. Унга ҳам тааллуқли кўплаб археологик топилмалар ва тарихий қўлёзмалар мавжуд. Бундан 5 минг йил илгари даврга мансуб қад. Месопотамия ҳудудидан топилган ҳайкалчада белбоғли кураш усулида мусобақалашаётган полвонлар тасвирланган. Хитойнинг қад. «Тан-шу» қўлёзмасида Фарғова водийсида тўйлар, сайллар К. мусобақаларисиз ўтмаслиги ёзилган. Аҳмад Полвон, Хўжа полвон ва ш. к. К.нинг ана шу турида шуҳрат қозонишган (19-а. охири — 20-а. боши). Чоризм истилоси ва шўролар даврида ўзбек миллий К.ини халқ турмуш тарзидан сунъий равишда сиқиб чиқаришга ҳаракат қилинди. 20-а.нинг 90-й.лари охирига келиб бу уринишларга барҳам берилди. 1991 й.дакурашчилар сулоласи вакили, бир неча К. турлари бўйича халқаро миқёсда спорт устаси Комил Юсупов ўзбекча К.нинг халқаро андозаларга мосланган қуйидаги қоидаларини ишлаб чикди: К. тушувчилар 14 х 14 м дан 16х 16 м гача бўлган, четроқ қисми қизил рангли «хавфли чизиқ» б-н белгиланган кўк-яшил тусли К. гиламида тик турган ҳолатда беллашадилар. Ғолиб ишлатилган усуллар ва майдондаги хатти-ҳаракатларига қўйиладиган баҳоларга қараб аниқланади. К.да бўғиш, рақибга оғриқ берувчи усуллар қўллашга рухсат этилмайди, курашувчиларнинг бири кўк, иккинчиси яшил рангли яктак (аёллар яктак ичидан оқ рангли футболка) кияди, белга эни 4—5 см ли тасма (белбоғ) боғланади, эркақлар 60, 66, 73, 81, 90, 100 кг ва 100 кг дан зиёд, аёллар 48, 52, 57, 63, 70, 78, ва 78 кг дан зиёд вазн тоифаларида курашадилар (болалар, ўсмирлар, ўспиринлар, ёши улуғлар ва қизлар мусобақаларида ҳам ёш хусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда вазн тоифалари белгиланади). Халқаро кураш ассоциацияси (1КА)нинг 2003 й. Тошкентда ўтган конгресси ҳар бир учрашувнинг қизғин бўлишини таъ-минлаш мақсадида расмий мусобақаларда беллашув вақтини 3 мин. қилиб белгилади. Ишлатилган усулларга бажарилишига мос равишда «чала», «ёнбош», «ҳалол» баҳолари, қоидага зид ҳаракатларга эса «танбеҳ», «дакки», «ғирром» жазолари берилади. Курашувчи «ҳалол» баҳосини олса (ёки рақиби «ғирром» б-н жазоланса) бу унинг ғалабасини билдиради. Икки бор «ёнбош» баҳосини олиш (ёки рақибининг икки бор «дакки» дея жазоланиши) ҳам ғалабани англатади. «Чала» баҳолари ҳисобга олиб борилади ва ҳ. к. Баҳрлар тенглигида охирги баҳо олган кураш-чига ғалаба берилади, курашчиларнинг баҳо ва жазолари сони тенг ҳолатда баҳо устунликка эга бўлади, жазолар сони тенг бўлса охирги жазо олган мағлуб ҳисобланади, агар барчаси тенг (ёки баҳо ва жазо олинмаган) бўлса, ғолиб ҳакамларнинг кўпчилик овозига кўра эълон қилинади.

1992 й.да Ўзбекистонда кураш федерацияси, 2001 й.да Ўзбекистонда белбоғли кураш федерацияси тузилди. 1998 й. сент.да Тошкентда 28 давлат (АҚШ, Боливия, Буюк Британия, Голландия, Россия, Ўзбекистон, Япония ва ҳ.к.) вакиллари Халқаро кураш ассоциацияси (IKA) муассислари бўлишди ва шу муносабат б-н бу ерда ўзбекча К. бўйича йирик халқаро мусобақа ўтказилди. ЎзР Президентининг «Халқаро кураш ассоциациясини қўллаб-қувватлаш тўғрисида»ги фармони (1999 й. 1 фев.) ўзбек миллий К. ининг явада ривожланишига туртки бўлди. Ўша йили Тошкентда ўзбекча К. бўйича биринчи жаҳон чемпионати, Россиянинг Брянск ш.да аёллар ўртасида халқаро мусобақа бўлиб ўтди. IKA қошида Халқаро К. академияси, Бутун жаҳон К.ни ривожлантириш жамғармаси тузилди, ассоциация муассислигида «Кураш» жур. таъсис қилинди. Адабий-бадиий, ижтимоий-публицистик, ахборот-реклама йўналишидаги бу жур. Тошкентда 1999 й. окт. ойидан буён нашр этилади.

2000 й. Ўзбекистонда К. ойлиги ўтказилди. Бу ойлик давомида 2 млн.га яқин киши К. гиламига чиқди. Буюк Британияда IKA фахрий президенти Ислом Каримов номидаги анъанавий халқаро мусобақага асос солинди. 2001 й.дан Халқаро К. ин-ти (Тошкентда) фаоли-ят кўрсата бошлади. 1КА га 66 та миллий федерация аъзо бўлиб кирди (2003). Европа, Осиё, Панамерика ва Океания К. конфедерация лари тузилди. Ҳоз. пайтда ўзбекча К. б-н хорижий мамлакатларда 600 мингдан зиёд киши шуғулланади. К.нинг бу тури бўйича жаҳон, қитьа ва мамлакатлар чемпионатлари ҳамда биринчштиклари, Ўзбекистонда ат-Термизий, Паҳлавон Маҳмуд хотирасига бағишланган ва бошқа кўплаб халқаро мусобақалар мунтазам ўтказилади. Ҳоз. вақтда Ўзбекистонда 22 та олимпиада ўринбосарлари мактаби, 37 та болаларўсмирлар спорт мактаби ва 206 та К. мактабида спортнинг бу тури бўйича ўқувчиларга таҳсил берилади. Олий ўқув юртларида 100 дан ортиқ К. тўгараклари фаолият кўрсатади. Курашчилар б-н 851 вафар мураббий шуғулланади (2003). Осиё олимпия кенгаши 2003 й.да К.нинг бу турини Осиё ўйинлари дастурига киритди. К. бўйича ўтказилидиган жаҳон чемпионатларида Баҳром Аназов, Исоқ Ахмедов, Махтумқули Маҳмудов, Камол Муродов, Тоштемир Муҳаммадиев, Акобир Қурбонов (Ўзбекистон), Кубашхоним Элкнур, Селим Тотар ўғли (Тур-кия), Александр Катсураги, Карлос Хонорато (Бразилия), Павел Мелананец (Польша), Хироёши Кашимото (Япония) ва б. голиб чикдилар ва совриндор бўлдилар.

Ад.: Юсупов К., Кураш, Т., 1999; Мўминов А., Президент. Спорт. Ғалаба!, Т., 2001.

Асрор Мўминов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.