Kuşon podşoligi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 822–825-b. — ziyouz.com
Kuşon podşoligi - özbek davlatçiligi tizimidagi kad. davlat (mil. 1—3-a.lar). Mil. 1-a.ning 1-yarmi yoxud örtalarida yuyeçjilar tasarrufidagi Kuşon mulkining yuksalişi natijasida vujudga kelgan. Massagetlar (Xitoy yilnomalarida —yuyeçji) mil. av. 140 y. Sirdaryo ortidan Baqtriyat kelib, saqlarni yenggan va Yunon-Baqtriya podşoligi örnida bir asr davomida 5 qabilaga bölinib yaşagan. Bölardan kuşon (Xitoy yilnomalarida guyşuan) qabilasi jabğusi Kujula Kadfiz (Kadfiz I) mil. 1-a.da qolgan 4 qabilani böysundirib, özini hukmdor deb e'lon qilgan.
«Kuşon» atamasi yo sulola yoki qabilaga tegişli bölib, u ilk bor mil. av. 1-a. oxiri — mil. 1-a. boşida qukmronlik qilgan podşoh «Geray» — Sanab zarb qildirgan tangalarda qöllangan. Kuşonlarning dastlabki mulklari hududiga Şim. Baqtriya (Tojikiston hamda Özbekistonning jan., Turkmanistonning jan.-şarqidagi yerdar) kirgan. Dastlab jabğu, keyinçalik podşo unvoni b-n davlatni idora qilgan Kadfiz I K. p.ga asos solgan bölib, uning davrida kuşonlar hoz. Afğoniston b-n Pokistonning köpçilik qismini bosib olgan. Kadfiz I ning vorisi Vima Kadfiz hukmronligi davrida Hindistonning aksariyat qismi K. p.ga qöşib olingan. K. p. ning eng ravvaq topgan davri Kanişka hukmronlik qilgan vaqtga töğri keladi. Örta Osiyoda kuşon mulklarining şim. çegarasi Hisor tizmasi böylab, u yerdardagi toğ daralarida ğoyatda mustahkam çegara devorlari qurilgan.
K. p. davrida uruşlarning tez-tez bölib turişi natijasida mamlakatda harbiy asir-qullar miqdori oşib borgan. Xitoy va Parfiya b-n kuraş olib borayotgan K. p. Yaqin Şarkda hukmron böliş uçun Parfiya b-n uruşayotgan Rimning ittifoqçisi edi. Biroq savdo manfaatlari bu davlatlarni özaro yaqinlaştirgan. «Buyuk ipak yöli» böylab xalqaro savdoning rivojlanişi uçun qulay şaroit yaratilgan. Şarkda — Şarqiy Turkistonning qöşib olingan şaharlar—vohalari orqali Xitoy b-n, jan.da — kuşonlarga tobe Şim. Hindiston b-n, ğarbda — dengiz yöli b-n, Misr orqali yoki quruqlikdagi yöl b-n Eron orqali Örta dengiz havzasidagi Rim imperiyasi şaharlari b-n, şim.da Xorazm va Uralböyi orqali Şarqiy Yevropa b-n savdo qilingan. Jan. Özbekistondan kuşonlar davriga oid yuzdan oşiq şahar va qişloq xarobalari
aniqlangan. Bu davrda şahar va qişloq özaro mustahkam aloqada bölgan: har bir şahar atrofida köplab mayda qişloqlar joylaşgan.
K. p. siyosiy hokimiyat ruhoniylar qölida bölgan davlat bölib, unda podşo dunyoviy rahbar böliş b-n birga boş kohin ham edi. Davlat satraplik (q. Satrapiya) larga bölingan bölib, ularning satrapparn ayrim erkinliklarga ega edi. K. p. quldorlik davlati bölsada, unda qişloq jamoasi muhim örin tutgan. Kuşon podşolari mamlakatda keng kölamda dinlararo murosasozlik siyosatini yurgizgan: aholi, asosan, buddizmnmng mahayana mazhabiga e'tiqod qilgan, şuningdek, mamlakatda zarduştiylik, otaşparastlik, hinduizm kabi köplab boşqa dinlar ham bölgan. Hunarmandçilik, içki va taşqi savdo keng taraqqiy etgan. Pul tizimida köproqoltin va mis tangalar qöllanilgan. Dehqonçilik, xususan, suğorma dehqonçilik rivojlangan, q. x. ekinlarining köpçilik turi ekilgan. Mil. 3-a.ning 1-yarmi yoki örtalarida K. p. barham topgan. Baqgriya — Toxariston maxsus mulk sifatida Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan. Uni kuşonşoh unvonli sosoniylar xonadoni vakillari idora qilgan.
Madaniyati . K. p. Rim, Parfiya va Xitoy b-n har jihatdan bellaşa olgan Qad. Şarqdagi eng qudratli saltanatlardan biri bölib, ikki asr mo-baynida osiyoliklarning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotiga katta ta'sir ötkazgan. Bir saltanat tarkibida bir neça mamlakatlar, xalq va elatlarning birlaşuvi turli madaniyatlarni özaro yaqinlaştirdi, davr madaniyatlari (mahalliy Qad. Baqtriya, yunon, sak va hind madaniyatlari)ni mujassamlaştirdi. Ammo, K. p. madaniyati tarixining ayrim jihatlari hanözgaça noaniq bölib, tarixçi, şarqşunos va arxeolog olimlar ularga oydinlik kiritiş uçun izçil va çuqur i. t.lar olib bormokdalar. Çunonçi, bu borada 1913 va 1960 y.larda London, 1968 y. Döşanbe, 1970 y. Kobulda xalqaro simpoziumlar ötkazildi, YUNESKO qoşidagi Markaziy Osiyo tarixi va madaniyatini örganiş komissiyasi esa kuşonlar tarixi va madaniyatini örganişni öz oldiga asosiy vazifalardan biri qilib qöydi. Arxeologlar Kuşon madaniyatiga oid Bagram, Balx, Began, Surxkxötal (Afğoniston), Kosambi (Hindiston), Sirsukx, Taksila (Pokiston), Ayritom, Bozorqala, Dalvarzintepa, Zartepa, Köhna Voye, Termiz, Xayrobodtepa, Xolçayon (Özbekiston), Kayqubodşoh, Köhnaqal'a, Şaxrinav, Munçoqtepa (Tojikiston)da qaziş işlari olib bordi. Arxeologik topilma va köhna yozma manbalar asosida kuşonlar madaniyatiga doyr quyidagi muhim ilmiy ma'lumotlar aniqlandi: burjli mustahkam mudofaa devoriga ega bölgan şahar qurilişi taraqqiy etgan, bir neça önlab şunday şaharlar, köplab yirik suğoriş inşootlari qurilgan. Şaharlar içida arklar mavjud bölib, ularning atrofini turli binolar majmuasi qurşab turgan. K. p.ning şim.-ğarbiy hududlaridagi binolar qurilişida köproq xom ğişt va paxsadan, jan.-şarqida esa toşdan foydalanilgan. Şaharlar, odatda, daryo böylarida, strategik jihatdan qulay joylarda bunyod etilgan. Ular podşo saroyi, boy-zodagonlar va hunarmandlar mahallasi, köça va maydonlar, hovözlar, turli dinlarga mansub inşootlar, ekinzor va boğlardan iborat bölgan. Uylar köp xonali, haşamatli bölib, ba'zilari ikki qanatli
qilib qurilgan. Hovli sahni, xonalar poli, zinalar va b.da turli hajmdagi pişiq ğiştlar qöllanilgan. Ayvon yoğoç ustunlari ostiga ohaktoşdan yönilgan çiroyli tagkursilar örnatilgan. Tomdan töşadigan suvlar uçun maxsus sopol tarnovlar işlatilgan. Bino va xonalar haykaltaroşlik, tasviriy san'at asarlari b-n bezatilgan. Haykal va rasmlarda, asosan, podşolar, podşo xonadoni a'zolari, boy-zodagonlar, sozanda va masxarabozlar tasvirlangan (mas, Xolçayonda). Budda diniga mansub inşootlarda esa Budda va uning safdoşlari, izdoşlari, kohinlar va xizmatkorlar ifodalangan (mas, Ayritom, Dalvarzintepa, Qoratepa, Fayoztepatsa). Haykallar, asosan, ohaktoş, loy va gançdan tayyorlangan, ular orasida sirtiga tilla suvi yuritilganlari ham bor. Devoriy suratlarda esa diniy va bazm marosimlari, tabiat manzaralari, suvoriylar tasvirlangan. Kulolçilik taraqqiy etgan, topilgan sopol idişlar xilma-xilligi va özining nozik, jarangdorligi b-n alohida ajralib turadi. Amaliy san'at keng rivojlangan, uning eng yaxşi namunalari Sankt-Peterburgdagi Davlat Ermitajida saqlanmokda. Zeb-ziynat buyumlari, mehnat va jang qurollari yasaş, mato töqiş taraqqiy etgan. Kanişka I davrida Kuşon-Baqtriya tili davlat tili sifatida qabul qilingan. Aholi, asosan, buddizm dinining mahayana mazhabiga e'tiqod qilgan, köplab budda ibodatxonalari qurilgan, şuningdek, otaşparastlik, hinduizm ham keng tarqalgan. Kanişka buddizm tarixida birinçi bölib vaqt-vaqti b-n diniy yiğin çaqirib turişni joriy etgan. Dastlabki yiğinda buddizmning mazkur yangi mazhabi — mahayana rasmiylaştirilgan. Bu esa buddizmning Osiyo mamlakatlarida keng tarqalişiga, uning jahon dinlaridan biriga aylanişiga sabab bölgan. Topilgan tangalarning orqa tomonida turli ma'budlar — Mixra-Mitra (Quyoş ma'budi), Otaş (olov ma'budi), Farr (omad va ma'murçilik ma'budi) va b. tasvirlanganligi buni isbotlaydi. Saltanatda savdoning rivojlanişi yozuvning keng kölamda tarqalişiga imkon yaratgan. Oromiy yozuvi asosida suğd va xorazmiy yozuvlari vujudga kelib, taraqqiy etdi. Hind alifbosiga asoslangan kharoşthi yozuvi namunasi ilk bor Termizdan, teri va taxtaga bitilgan xorazmiy yozuvi namunasi esa Tuproqqal'adan topildi. K. p. yerdaridan ötgan Buyuk ipak yöli taşqi savdoning rivojlanişiga ijobiy ta'sir körsatganligi aniqlandi. Kuşon podşolari zarb qilgan oltin, kumuş va mis tangalar Efiopiya, Skandinaviya, Italiya va b. köpgina mamlakatlarda topildi. Bu esa K. p. çet mamlakatlar b-n keng miqyosda savdo va madaniy aloqalar olib borganligidan dalolat beradi. Şarkdan olib kelingan ipakka Ğarb bozorlaridagi mollar almaştirilgan. Umuman savdoda köp tovarlar qatori dorivorlar, Rim tilla tanga va taqinçokdari, fil suyaklari va undan tayyorlangan turli buyumlar hamda «tirik tovar» — sozanda, raqqosa va hunarmand qullar ham bölgan. K.p.ning dastlabki poytaxti Özbekistonning jan.dagi Dalvarzintepada bölgan, podşo Kanişka davrida esa Peşovar ş.ga köçirilgan. Ayni şu davrda badiiy, san'at maktablari (Gandxara, Matxura, Baqtriya) şakllandi. Kanişka adabiyot va san'at homiysi bölib, Kaşmir viloyatida Kanişkapur ş.ga asos soldi. Uning saroyida maşhur buddaviy olimlar Pareva va Vasumitra, buyuk şoir va faylasuflar Aşvagxoşa, Matriçeta, Vagarjuva hamda Çaraka yaşab ijod qilgan.
K. p.ga doyr yozma manba va arxeologik topilmalar kuşonlar madaniyatini örganiş, ularning Örta Osiyo, jumladan, Özbekiston xalqlari madaniyati taraqqiyotida tutgan örnini ilmiy baholaşda muhim ahamiyatga ega. K. p. siyosiy tarixi va madaniyati ötmişining hali töla, haqqoniy yoritilmagan jihatlari köp bölib, Özbekiston, Hindiston, Fransiya, AQŞ, Italiya, Vengriya, Tojikiston, Afğoniston, Rossiya, Yaponiya olimlari ularni aniqlaş borasida çuqur, izçil i. t.larni davom ettirmokda.
Ad.: Pugaçenkova G. A., Xalçayan, T., 1966; Gafurov B. G., Köşanskaya epoxa i mirovaya sivilizatsiya, M., 1968; Staviskiy B. Ya., Köşanskaya Baktriya. Problemi kulturi, M., 1977; Pugaçenkova G. A., Rtveladze E. V., Dalverzintepa — ku-şanskiy gorod va yuge Özbekistova, T., 1978; L itvi iski y B. A., Sedov A. V., Kulti i rituali köşanskoy Baktrii, M, 1984; Pugaçenkova G. A., Rtveladze E. V., Severvaya Baktriya — Toxaristan, T., 1990; Kultura i iskusstvo drevnego Özbekistova [Katalog vistavki], kn. 1 i 2, M., 1991; Ğiyosov T. Ğ., Kadimgi Hindiston tarixi, T., 2000.
Bahodir Turğunov, Temur Ğiyosov.
Q.: Satrapiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУШОН ПОДШОЛИГИ - ўзбек давлатчилиги тизимидаги кад. давлат (мил. 1—3-а.лар). Мил. 1-а.нинг 1-ярми ёхуд ўрталарида юечжилар тасарруфидаги Кушон мулкининг юксалиши натижасида вужудга келган. Массагетлар (Хитой йилномаларида —юечжи) мил. ав. 140 й. Сирдарё ортидан Бақтрият келиб, сақларни енгган ва Юнон-Бақтрия подшолиги ўрнида бир аср давомида 5 қабилага бўлиниб яшаган. Бўлардан кушон (Хитой йилномаларида гуйшуан) қабиласи жабғуси Кужула Кадфиз (Кадфиз I) мил. 1-а.да қолган 4 қабилани бўйсундириб, ўзини ҳукмдор деб эълон қилган.
«Кушон» атамаси ё сулола ёки қабилага тегишли бўлиб, у илк бор мил. ав. 1-а. охири — мил. 1-а. бошида қукмронлик қилган подшоҳ «Герай» — Санаб зарб қилдирган тангаларда қўлланган. Кушонларнинг дастлабки мулклари ҳудудига Шим. Бақтрия (Тожикистон ҳамда Ўзбекистоннинг жан., Туркманистоннинг жан.-шарқидаги ердар) кирган. Дастлаб жабғу, кейинчалик подшо унвони б-н давлатни идора қилган Кадфиз I К. п.га асос солган бўлиб, унинг даврида кушонлар ҳоз. Афғонистон б-н Покистоннинг кўпчилик қисмини босиб олган. Кадфиз I нинг вориси Вима Кадфиз ҳукмронлиги даврида Ҳиндистоннинг аксарият қисми К. п.га қўшиб олинган. К. п. нинг энг раввақ топган даври Канишка ҳукмронлик қилган вақтга тўғри келади. Ўрта Осиёда кушон мулкларининг шим. чегараси Ҳисор тизмаси бўйлаб, у ердардаги тоғ дараларида ғоятда мустаҳкам чегара деворлари қурилган.
К. п. даврида урушларнинг тез-тез бўлиб туриши натижасида мамлакатда ҳарбий асир-қуллар миқдори ошиб борган. Хитой ва Парфия б-н кураш олиб бораётган К. п. Яқин Шаркда ҳукмрон бўлиш учун Парфия б-н урушаётган Римнинг иттифоқчиси эди. Бироқ савдо манфаатлари бу давлатларни ўзаро яқинлаштирган. «Буюк ипак йўли» бўйлаб халқаро савдонинг ривожланиши учун қулай шароит яратилган. Шаркда — Шарқий Туркистоннинг қўшиб олинган шаҳарлар—воҳалари орқали Хитой б-н, жан.да — кушонларга тобе Шим. Ҳиндистон б-н, ғарбда — денгиз йўли б-н, Миср орқали ёки қуруқликдаги йўл б-н Эрон орқали Ўрта денгиз ҳавзасидаги Рим империяси шаҳарлари б-н, шим.да Хоразм ва Уралбўйи орқали Шарқий Европа б-н савдо қилинган. Жан. Ўзбекистондан кушонлар даврига оид юздан ошиқ шаҳар ва қишлоқ харобалари
аниқланган. Бу даврда шаҳар ва қишлоқ ўзаро мустаҳкам алоқада бўлган: ҳар бир шаҳар атрофида кўплаб майда қишлоқлар жойлашган.
К. п. сиёсий ҳокимият руҳонийлар қўлида бўлган давлат бўлиб, унда подшо дунёвий раҳбар бўлиш б-н бирга бош коҳин ҳам эди. Давлат сатраплик (қ. Сатрапия) ларга бўлинган бўлиб, уларнинг сатраппарн айрим эркинликларга эга эди. К. п. қулдорлик давлати бўлсада, унда қишлоқ жамоаси муҳим ўрин тутган. Кушон подшолари мамлакатда кенг кўламда динлараро муросасозлик сиёсатини юргизган: аҳоли, асосан, буддизмнмнг маҳаяна мазҳабига эътиқод қилган, шунингдек, мамлакатда зардуштийлик, оташпарастлик, ҳиндуизм каби кўплаб бошқа динлар ҳам бўлган. Ҳунармандчилик, ички ва ташқи савдо кенг тараққий этган. Пул тизимида кўпроқолтин ва мис тангалар қўлланилган. Деҳқончилик, хусусан, суғорма деҳқончилик ривожланган, қ. х. экинларининг кўпчилик тури экилган. Мил. 3-а.нинг 1-ярми ёки ўрталарида К. п. барҳам топган. Бақгрия — Тохаристон махсус мулк сифатида Сосонийлар давлати таркибига кирган. Уни кушоншоҳ унвонли сосонийлар хонадони вакиллари идора қилган.
Маданияти . К. п. Рим, Парфия ва Хитой б-н ҳар жиҳатдан беллаша олган Қад. Шарқдаги энг қудратли салтанатлардан бири бўлиб, икки аср мо-байнида осиёликларнинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳаётига катта таъсир ўтказган. Бир салтанат таркибида бир неча мамлакатлар, халқ ва элатларнинг бирлашуви турли маданиятларни ўзаро яқинлаштирди, давр маданиятлари (маҳаллий Қад. Бақтрия, юнон, сак ва ҳинд маданиятлари)ни мужассамлаштирди. Аммо, К. п. маданияти тарихининг айрим жиҳатлари ҳанўзгача ноаниқ бўлиб, тарихчи, шарқшунос ва археолог олимлар уларга ойдинлик киритиш учун изчил ва чуқур и. т.лар олиб бормокдалар. Чунончи, бу борада 1913 ва 1960 й.ларда Лондон, 1968 й. Дўшанбе, 1970 й. Кобулда халқаро симпозиумлар ўтказилди, ЮНЕСКО қошидаги Марказий Осиё тарихи ва маданиятини ўрганиш комиссияси эса кушонлар тарихи ва маданиятини ўрганишни ўз олдига асосий вазифалардан бири қилиб қўйди. Археологлар Кушон маданиятига оид Баграм, Балх, Беган, Сурхкхўтал (Афғонистон), Косамби (Ҳиндистон), Сирсукх, Таксила (Покистон), Айритом, Бозорқальа, Далварзинтепа, Зартепа, Кўҳна Вое, Термиз, Хайрободтепа, Холчаён (Ўзбекистон), Кайқубодшоҳ, Кўҳнақалъа, Шахринав, Мунчоқтепа (Тожикистон)да қазиш ишлари олиб борди. Археологик топилма ва кўҳна ёзма манбалар асосида кушонлар маданиятига дойр қуйидаги муҳим илмий маълумотлар аниқланди: буржли мустаҳкам мудофаа деворига эга бўлган шаҳар қурилиши тараққий этган, бир неча ўнлаб шундай шаҳарлар, кўплаб йирик суғориш иншоотлари қурилган. Шаҳарлар ичида арклар мавжуд бўлиб, уларнинг атрофини турли бинолар мажмуаси қуршаб турган. К. п.нинг шим.-ғарбий ҳудудларидаги бинолар қурилишида кўпроқ хом ғишт ва пахсадан, жан.-шарқида эса тошдан фойдаланилган. Шаҳарлар, одатда, дарё бўйларида, стратегик жиҳатдан қулай жойларда бунёд этилган. Улар подшо саройи, бой-зодагонлар ва ҳунармандлар маҳалласи, кўча ва майдонлар, ҳовўзлар, турли динларга мансуб иншоотлар, экинзор ва боғлардан иборат бўлган. Уйлар кўп хонали, ҳашаматли бўлиб, баъзилари икки қанатли
қилиб қурилган. Ҳовли саҳни, хоналар поли, зиналар ва б.да турли ҳажмдаги пишиқ ғиштлар қўлланилган. Айвон ёғоч устунлари остига оҳактошдан йўнилган чиройли тагкурсилар ўрнатилган. Томдан тўшадиган сувлар учун махсус сопол тарновлар ишлатилган. Бино ва хоналар ҳайкалтарошлик, тасвирий санъат асарлари б-н безатилган. Ҳайкал ва расмларда, асосан, подшолар, подшо хонадони аъзолари, бой-зодагонлар, созанда ва масхарабозлар тасвирланган (мас, Холчаёнда). Будда динига мансуб иншоотларда эса Будда ва унинг сафдошлари, издошлари, коҳинлар ва хизматкорлар ифодаланган (мас, Айритом, Далварзинтепа, Қоратепа, Фаёзтепаца). Ҳайкаллар, асосан, оҳактош, лой ва ганчдан тайёрланган, улар орасида сиртига тилла суви юритилганлари ҳам бор. Деворий суратларда эса диний ва базм маросимлари, табиат манзаралари, суворийлар тасвирланган. Кулолчилик тараққий этган, топилган сопол идишлар хилма-хиллиги ва ўзининг нозик, жарангдорлиги б-н алоҳида ажралиб туради. Амалий санъат кенг ривожланган, унинг энг яхши намуналари Санкт-Петербургдаги Давлат Эрмитажида сақланмокда. Зеб-зийнат буюмлари, меҳнат ва жанг қуроллари ясаш, мато тўқиш тараққий этган. Канишка I даврида Кушон-Бақтрия тили давлат тили сифатида қабул қилинган. Аҳоли, асосан, буддизм динининг маҳаяна мазҳабига эътиқод қилган, кўплаб будда ибодатхоналари қурилган, шунингдек, оташпарастлик, ҳиндуизм ҳам кенг тарқалган. Канишка буддизм тарихида биринчи бўлиб вақт-вақти б-н диний йиғин чақириб туришни жорий этган. Дастлабки йиғинда буддизмнинг мазкур янги мазҳаби — маҳаяна расмийлаштирилган. Бу эса буддизмнинг Осиё мамлакатларида кенг тарқалишига, унинг жаҳон динларидан бирига айланишига сабаб бўлган. Топилган тангаларнинг орқа томонида турли маъбудлар — Михра-Митра (Қуёш маъбуди), Оташ (олов маъбуди), Фарр (омад ва маъмурчилик маъбуди) ва б. тасвирланганлиги буни исботлайди. Салтанатда савдонинг ривожланиши ёзувнинг кенг кўламда тарқалишига имкон яратган. Оромий ёзуви асосида суғд ва хоразмий ёзувлари вужудга келиб, тараққий этди. Ҳинд алифбосига асосланган кҳароштҳи ёзуви намунаси илк бор Термиздан, тери ва тахтага битилган хоразмий ёзуви намунаси эса Тупроққалъадан топилди. К. п. ердаридан ўтган Буюк ипак йўли ташқи савдонинг ривожланишига ижобий таъсир кўрсатганлиги аниқланди. Кушон подшолари зарб қилган олтин, кумуш ва мис тангалар Эфиопия, Скандинавия, Италия ва б. кўпгина мамлакатларда топилди. Бу эса К. п. чет мамлакатлар б-н кенг миқёсда савдо ва маданий алоқалар олиб борганлигидан далолат беради. Шаркдан олиб келинган ипакка Ғарб бозорларидаги моллар алмаштирилган. Умуман савдода кўп товарлар қатори дориворлар, Рим тилла танга ва тақинчокдари, фил суяклари ва ундан тайёрланган турли буюмлар ҳамда «тирик товар» — созанда, раққоса ва ҳунарманд қуллар ҳам бўлган. К.п.нинг дастлабки пойтахти Ўзбекистоннинг жан.даги Далварзинтепада бўлган, подшо Канишка даврида эса Пешовар ш.га кўчирилган. Айни шу даврда бадиий, санъат мактаблари (Гандхара, Матхура, Бақтрия) шаклланди. Канишка адабиёт ва санъат ҳомийси бўлиб, Кашмир вилоятида Канишкапур ш.га асос солди. Унинг саройида машҳур буддавий олимлар Парева ва Васумитра, буюк шоир ва файласуфлар Ашвагхоша, Матричета, Вагаржува ҳамда Чарака яшаб ижод қилган.
К. п.га дойр ёзма манба ва археологик топилмалар кушонлар маданиятини ўрганиш, уларнинг Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистон халқлари маданияти тараққиётида тутган ўрнини илмий баҳолашда муҳим аҳамиятга эга. К. п. сиёсий тарихи ва маданияти ўтмишининг ҳали тўла, ҳаққоний ёритилмаган жиҳатлари кўп бўлиб, Ўзбекистон, Ҳиндистон, Франция, АҚШ, Италия, Венгрия, Тожикистон, Афғонистон, Россия, Япония олимлари уларни аниқлаш борасида чуқур, изчил и. т.ларни давом эттирмокда.
Ад.: Пугаченкова Г. А., Халчаян, Т., 1966; Гафуров Б. Г., Кўшанская эпоха и мировая цивилизация, М., 1968; Ставиский Б. Я., Кўшанская Бактрия. Проблемы культуры, М., 1977; Пугаченкова Г. А., Ртвеладзе Э. В., Дальверзинтепа — ку-шанский город ва юге Ўзбекистова, Т., 1978; Л итви иски й Б. А., Седов А. В., Культы и ритуалы кўшанской Бактрии, М, 1984; Пугаченкова Г. А., Ртвеладзе Э. В., Севервая Бактрия — Тохаристан, Т., 1990; Культура и искусство древнего Ўзбекистова [Каталог выставки], кн. 1 и 2, М., 1991; Ғиёсов Т. Ғ., Кадимги Ҳиндистон тарихи, Т., 2000.
Баҳодир Турғунов, Темур Ғиёсов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.