Kutubxona
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 809–811-b. — ziyouz.com
Kutubxona — bosma va ayrim qölyozma asarlardan ommaviy foydalanişni ta'minlovçi madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasa; muntazam ravişda bosma asarlar töplaş, saqlaş, tarğib qiliş va kitobxonlarga yetkaziş, şuningdek, axborot-bibliografiya işlari b-n şuğullanadi, ommaning madaniy saviyasini oşirişda faollik körsatadi. Kitobxonlarga xizmat körsatiş K.ning asosiy faoliyati bölib, qolgan barça faoliyatlar (kitob fondini butlaş va uni taşkil etiş, fond mazmunini yoritiş, uni kitobxonlarga yetkaziş qabilar) asosiy faoliyat uçun xizmat kiladi. Kitobxonlarga xizmat körsatişning asosiy maqsadi ularni axborot va adabiyotga bölgan talablarini imkon boriça töliq qondiriş va adabiyot tanlaşlariga yordam berişdan iborat. Har bir K. öz turiga köra kitobxonlarni tabaqalarga bölib, alohida kitobxonlar guruhlariga ajratgan holda xizmat körsatişni taşkil qiladi. Adabiyotlar tarğibotining barça şakl va usullari kitobxonlar talabini imkon qadar töliq va tezkorlik b-n qondirişga qaratiladi.
Yozuvning paydo bölişi va hujjatli manbalarni, ayniqsa, qölyozma va keyinçalik bosma kitoblarning köpayişi K.larning yuzaga kelişi va rivojlanişiga şaroit yaratdi. K.lar yozma yodgorliklarni saqlovçi xazina sifatida juda qadimda paydo bölgan. Mil. av. 2-ming y.likda sopol bitiklari saqlangan K.lar bölgan. Mil. av. 7-a. örtalarida Şarqdagi köp saroylarda, Qad. Misr va Rim ibodatxonalari qoşida K.lar bölgan. Qad. davrdagi K.lardan eng maşhuri Aleksandriya (Iskandariya) kuşubxonasidir.
Ğarb. Yevropada ilk örta asrlarda movastr va ibodatxonalar qoşida K.lar taşkil etilgan. Kitob bosişning ixtiro qilinişi K.lar rivojlanişida yangi davrni boşlab berdi. Sarbonva, Geydelberg un-tlari qoşida, şuningdek, Vatikan K., Parijdagi Kirollik K. kabi K.lar paydo böla boşladi.
Özbekiston hududida mil. av. 1-ming yillikning sönggi asrlarida dastlabki K.lar paydo bölgan. Dastlabki K.lar hukmdorlar saroylarida va ibodatxonalarda taşkil etila boşlangan. Turon xalqlari Misr, Eron, Yunon va ularga qöşni bölgan xalqlar b-n yaqin aloqalar örnatgan, öşa davrlardagi mavjud qölyozmalar b-n ham taniş bölgan. Özbekiston xalqlarining qad. yozma yodgorliklari saqlanmagan. Beruniyning xabar berişiça, kitob xazinalari va ularni saqlovçilar turli istilolar davri (7—9-a.lar)da yöq qilib yuborilgan. 9—10-a.larda Örta Osiyoda fan va madaniyat rivojlandi. Buxoro, Samarqand, Marv, Urganç va b. yirik şaharlar hukmdorlari saroylarida K.lar barpo etildi. Ayniqsa, Buxoroda köp K.lar mavjud bölganli-gi haqida ma'lumotlar bor. Ulardan eng maşhuri, eng boy va yirigi Somoniylar sulolaviy K.si edi. Madrasa va masjidlar qoşida ham K.lar bölgan. Möğullar istilosi arafasida Marv ş.da 10 ta yirik K. bölganligi haqida ma'lumotlar bor. 13-a.da Samarqand, Buxoro, Farğona, Balx va b. şaharlar madaniyat markazlari, olimlar töplanadigan joy bölib, ularda yirik K.lar mavjud edi.
14-a.ning 2-yarmidan Örta Osiyoda madaniy hayotning yangidan yuksalişi K.larning qayta tiklanişida ham namoyon böddi. 14-a. oxirida Şayx Muhammad Porso umum uçun oçgan maskan vaqf K.si tarzida 19-a. 40-y.larigaça faoliyat körsatgan. Buxoro, Samarqand, Qarşi, Xiva va b. şaharlardagi katta madrasalarda K.lar bölgan, ularning fondlari madrasaning qad. va nuföziga qarab turliça bölgan. Ba'zi tarixiy manbalarda qayd etilişiça, Beruniy, Ibn Sino, Firdavsiy, Zamaxşariy, Umar Xayyom qabilarning şaxsiy K.lari, Alişer Navoiyning qimmatbaho qölyozmalarga boy yirik K.si, Abdurahmon Jomiyning şaxsiy K.si maşhur bölgan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida Buxoroda 3 ta eng boy şaxsiy K. bölib, ulardan qozi Muhammad Şarif Sadr Ziyoning K.si bizgaça töliq saqlanib qolgan. 20-a. boşlarida mahalliy özbek va rus ziyolilari general Jörabek, Dukçi Eşon nomi b-n maşhur Muhammadali xalfa Sobir öğli, V. L. Vyatkin, vraç G. M. Semenov, Abdurauf Fitrat va b.ning şaxsiy K.lari bölgan.
20-a. 10—20-y.lari Turkiston hududida 2 ta xalq K. si, bir neça şahar K.lari va b. mavjud bölgan. Mahalliy aholi vakillari milliy yönalişdagi 2 ta K. va madrasalar huzuridagi K.lardan foydalangan. Şu K.lar öz davrida davlat K.sini taşkil etişda asosiy negiz bölib xizmat qildi. Hozirda ommaviy, ilmiy va maxsus K.lar tizimi şakllangan va faoliyat körsatib kelmoqda.
ÖzRda K.ning ommaviy, ilmiy va maxsus turlari bor. Ommaviy K.lar adabiyotlarni saralaş va keng kitobxonlar ommasiga yetkaziş, faoliyatida turli kitobxonlar guruhlariga möljallangan kitoblarni tarğib qiliş va öqişni boşqarişda faol va ta'sirçan usullarni qöllaydi. Bu guruhga Özbekiston Madaniyat işlari vazirligi tizimidagi şahar va qişloq K.lari, kasaba uyuşmalarining korxonalardagi K.lari, klublar, madaniyat uylaridagi K.lar kiradi.
Ilmiy va maxsus K.lar fan, iqtisodiyot va madaniyatning turli tarmoqlaridagi olimlar va mutaxassislarga xizmat körsatadi, şuningdek, oliy va maxsus öquv yurtlari talabalarining ehtiyojlarini qondiradi. Ilmiy K.larga yirik davlat, akademiya, un-t va tarmoqlar K.lari; maxsus K.larga texnika K.lari, muassasalar, ilmiy tadqiqot in-tlari, oliy öquv yurtlari va h.k.dagi K.lar kiradi. Saqlanayotgan adabiyotlar tarkibiga qarab K.ni universal, köp sohali va soha K.lariga ajratiş mumkin. K.lar öz navbatida, faoliyati, mintakaviy darajasiga, mansubligiga qarab yana turlarga bölinadi (milliy K., davlat K.si, viloyat K.si, ösmirlar K.si, qişloq xöjaligi K.si va b.). Fantexnika taraqqiyoti şaroitida alohida K.
kitobxonlarning talablarini qondirişga qodir emas. Şuning uçun K.larni birgalikda faoliyat körsatiş jarayoni közatilmoqda. Bu K. tarmoqlarini markazlaştirişda namoyon bölmoqda.
Har qanday K.ning asosiy vazifasi kitob fondini jamlaş, joylaştiriş hamda kitobxonlarga xizmat qilişdan iborat. Kitob fondini jamlaş uçun uşbu K.ga kerakli naşrlar muntazam kuzatib boriladi, aniqlanadi va ularni K.ga oliş kutubxona kol-lektori orqali amalga oşiriladi. Bundan taşqari, yirik K.lar bosma naşrlarning töliq yoki qisman nazorat nusxasini oliş xuquqiga ega, şuningdek, ular uçun mamlakat içida va çet mamlakatlardan kitoblar sotib oliş imkoni yaratiladi. Kitobxonlarga xizmat körsatiş darajasi K. fondini töliq töplaşga birmunça boğliq.
Kitob fondini töğri taşkil qiliş (hisobga oliş, joylaştiriş, saqlaş va kitobxonga yetkaziş) kitobxonga adabiyotdan foydalanişni, kutubxona-çiga esa kitobxonga tez xizmat körsa-tişni, fondni ijtimoiy mulk sifa-tida saqlaşni ta'minlaydi.
Kitobxonga xizmat körsatişning turli yöllari mavjud: kitobxonga abonement, qiroatxona hamda köçma K. orqali kitob beriş; ayrim kitobxon va korxonalarga kitob tanlaşda yordam beriş; kutubxona katalogi tizimi orqali kitob fondini yoritiş; turli xil axborot-bibliografiya qöllanmalari tuziş va h.k.
Zavonaviy ilmiy texnika taraqqiyoti K.lar işini murakkablaştirmoqda. Kögtlab bosma asarlarni i.ç.ning beqiyos darajada ösişi K.lar oldiga köp hajmdagi naşrlarni tanlaş, saralaş va oqilova saqlaş, kompyuterdar vositasida izlab topiş va tezda kitobxonga yetkaziş masalalarini köndalang qöyadi.
K.lar faoliyati şaroitidagi özgarişlar avvalgi sermehnat an'anaviy K. texnikasini mexanizatsiyalaş va av-tomatlaştiriş b-n almaştiriş vazifasini dolzarb qilib qöymokda. 50— 60-y. lardan K.larni texnika b-n ta'minlaş birmunça ösdi. Ayrim K. içki jarayonlari (yirik K.larda köp kitoblarni harakatlantiriş) konveyer va kötargiçlar yordamida amalga oşiriladi, kitob fondlaridan birgalikda foydalanişda zavonaviy uslublarni qöllaş, eng yangi texnika (jumladan, EHM)dan foydalaniş va b. qöllanilmokda. Yangi K. anjomlari joylardan unumli foydalanişni, kutubxonaçi mehnatining unumdorligini oşirişni ta'minlamoqda, kitobxonlarni adabiyotlar ustida işlaşini yengillaştirişga yordam bermoqda hamda i.ç. estetikasi talablariga töliq javob beradi.
Zavonaviy texnika kutubxonaçini qöl mehnatidan ozod etib, uni asosiy vazifasi — kitobxonlar b-n madaniy tarbiyaviy işlar olib borişga köproq vaqt ajratişga imkon yaratmokda. Dunyodagi eng yirik K.lar: AQŞning Kongress K.si (Vaşington), Britaniya K.si (London); Fransiya, Avstriya, Şvetsiya, Yaponiya va b. mamlakatlarning milliy K.lari, Rossiyadagi Rossi davlat K.si (Moskva), Rossiya milliy K.si (Sankt-Peterburg) va b., Özbekistonda Özbekiston milliy kutubxonasi, Özbekiston FAning Asosiy kutubxonasi, Özbekiston milliy un-tining Asosiy kutubxonasi, «Turon» kutubxonasi va b.
Ad.: Özbekistonda kutubxonaçilik işi, T., 1989; Qosimova O., Özbekistonda kutubxonaçilik işi tarixi, T., 1992; Oxunjo-nov E. O., Turkistonda Örta asr kutubxonaçilik va bibliografiya işlari mada-niyati, T., 1994.
Mirali Maxmudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУТУБХОНА — босма ва айрим қўлёзма асарлардан оммавий фойдаланишни таъминловчи маданий-маърифий ва илмий муассаса; мунтазам равишда босма асарлар тўплаш, сақлаш, тарғиб қилиш ва китобхонларга етказиш, шунингдек, ахборот-библиография ишлари б-н шуғулланади, омманинг маданий савиясини оширишда фаоллик кўрсатади. Китобхонларга хизмат кўрсатиш К.нинг асосий фаолияти бўлиб, қолган барча фаолиятлар (китоб фондини бутлаш ва уни ташкил этиш, фонд мазмунини ёритиш, уни китобхонларга етказиш қабилар) асосий фаолият учун хизмат килади. Китобхонларга хизмат кўрсатишнинг асосий мақсади уларни ахборот ва адабиётга бўлган талабларини имкон борича тўлиқ қондириш ва адабиёт танлашларига ёрдам беришдан иборат. Ҳар бир К. ўз турига кўра китобхонларни табақаларга бўлиб, алоҳида китобхонлар гуруҳларига ажратган ҳолда хизмат кўрсатишни ташкил қилади. Адабиётлар тарғиботининг барча шакл ва усуллари китобхонлар талабини имкон қадар тўлиқ ва тезкорлик б-н қондиришга қаратилади.
Ёзувнинг пайдо бўлиши ва ҳужжатли манбаларни, айниқса, қўлёзма ва кейинчалик босма китобларнинг кўпайиши К.ларнинг юзага келиши ва ривожланишига шароит яратди. К.лар ёзма ёдгорликларни сақловчи хазина сифатида жуда қадимда пайдо бўлган. Мил. ав. 2-минг й.ликда сопол битиклари сақланган К.лар бўлган. Мил. ав. 7-а. ўрталарида Шарқдаги кўп саройларда, Қад. Миср ва Рим ибодатхоналари қошида К.лар бўлган. Қад. даврдаги К.лардан энг машҳури Александрия (Искандария) кушубхонасидир.
Ғарб. Европада илк ўрта асрларда мовастр ва ибодатхоналар қошида К.лар ташкил этилган. Китоб босишнинг ихтиро қилиниши К.лар ривожланишида янги даврни бошлаб берди. Сарбонва, Гейдельберг ун-тлари қошида, шунингдек, Ватикан К., Париждаги Кироллик К. каби К.лар пайдо бўла бошлади.
Ўзбекистон ҳудудида мил. ав. 1-минг йилликнинг сўнгги асрларида дастлабки К.лар пайдо бўлган. Дастлабки К.лар ҳукмдорлар саройларида ва ибодатхоналарда ташкил этила бошланган. Турон халқлари Миср, Эрон, Юнон ва уларга қўшни бўлган халқлар б-н яқин алоқалар ўрнатган, ўша даврлардаги мавжуд қўлёзмалар б-н ҳам таниш бўлган. Ўзбекистон халқларининг қад. ёзма ёдгорликлари сақланмаган. Берунийнинг хабар беришича, китоб хазиналари ва уларни сақловчилар турли истилолар даври (7—9-а.лар)да йўқ қилиб юборилган. 9—10-а.ларда Ўрта Осиёда фан ва маданият ривожланди. Бухоро, Самарқанд, Марв, Урганч ва б. йирик шаҳарлар ҳукмдорлари саройларида К.лар барпо этилди. Айниқса, Бухорода кўп К.лар мавжуд бўлганли-ги ҳақида маълумотлар бор. Улардан энг машҳури, энг бой ва йириги Сомонийлар сулолавий К.си эди. Мадраса ва масжидлар қошида ҳам К.лар бўлган. Мўғуллар истилоси арафасида Марв ш.да 10 та йирик К. бўлганлиги ҳақида маълумотлар бор. 13-а.да Самарқанд, Бухоро, Фарғона, Балх ва б. шаҳарлар маданият марказлари, олимлар тўпланадиган жой бўлиб, уларда йирик К.лар мавжуд эди.
14-а.нинг 2-ярмидан Ўрта Осиёда маданий ҳаётнинг янгидан юксалиши К.ларнинг қайта тикланишида ҳам намоён бўдди. 14-а. охирида Шайх Муҳаммад Порсо умум учун очган маскан вақф К.си тарзида 19-а. 40-й.ларигача фаолият кўрсатган. Бухоро, Самарқанд, Қарши, Хива ва б. шаҳарлардаги катта мадрасаларда К.лар бўлган, уларнинг фондлари мадрасанинг қад. ва нуфўзига қараб турлича бўлган. Баъзи тарихий манбаларда қайд этилишича, Беруний, Ибн Сино, Фирдавсий, Замахшарий, Умар Хайём қабиларнинг шахсий К.лари, Алишер Навоийнинг қимматбаҳо қўлёзмаларга бой йирик К.си, Абдураҳмон Жомийнинг шахсий К.си машҳур бўлган. 19-а. охири — 20-а. бошларида Бухорода 3 та энг бой шахсий К. бўлиб, улардан қози Муҳаммад Шариф Садр Зиёнинг К.си бизгача тўлиқ сақланиб қолган. 20-а. бошларида маҳаллий ўзбек ва рус зиёлилари генерал Жўрабек, Дукчи Эшон номи б-н машҳур Муҳаммадали халфа Собир ўғли, В. Л. Вяткин, врач Г. М. Семенов, Абдурауф Фитрат ва б.нинг шахсий К.лари бўлган.
20-а. 10—20-й.лари Туркистон ҳудудида 2 та халқ К. си, бир неча шаҳар К.лари ва б. мавжуд бўлган. Маҳаллий аҳоли вакиллари миллий йўналишдаги 2 та К. ва мадрасалар ҳузуридаги К.лардан фойдаланган. Шу К.лар ўз даврида давлат К.сини ташкил этишда асосий негиз бўлиб хизмат қилди. Ҳозирда оммавий, илмий ва махсус К.лар тизими шаклланган ва фаолият кўрсатиб келмоқда.
ЎзРда К.нинг оммавий, илмий ва махсус турлари бор. Оммавий К.лар адабиётларни саралаш ва кенг китобхонлар оммасига етказиш, фаолиятида турли китобхонлар гуруҳларига мўлжалланган китобларни тарғиб қилиш ва ўқишни бошқаришда фаол ва таъсирчан усулларни қўллайди. Бу гуруҳга Ўзбекистон Маданият ишлари вазирлиги тизимидаги шаҳар ва қишлоқ К.лари, касаба уюшмаларининг корхоналардаги К.лари, клублар, маданият уйларидаги К.лар киради.
Илмий ва махсус К.лар фан, иқтисодиёт ва маданиятнинг турли тармоқларидаги олимлар ва мутахассисларга хизмат кўрсатади, шунингдек, олий ва махсус ўқув юртлари талабаларининг эҳтиёжларини қондиради. Илмий К.ларга йирик давлат, академия, ун-т ва тармоқлар К.лари; махсус К.ларга техника К.лари, муассасалар, илмий тадқиқот ин-тлари, олий ўқув юртлари ва ҳ.к.даги К.лар киради. Сақланаётган адабиётлар таркибига қараб К.ни универсал, кўп соҳали ва соҳа К.ларига ажратиш мумкин. К.лар ўз навбатида, фаолияти, минтакавий даражасига, мансублигига қараб яна турларга бўлинади (миллий К., давлат К.си, вилоят К.си, ўсмирлар К.си, қишлоқ хўжалиги К.си ва б.). Фантехника тараққиёти шароитида алоҳида К.
китобхонларнинг талабларини қондиришга қодир эмас. Шунинг учун К.ларни биргаликда фаолият кўрсатиш жараёни кўзатилмоқда. Бу К. тармоқларини марказлаштиришда намоён бўлмоқда.
Ҳар қандай К.нинг асосий вазифаси китоб фондини жамлаш, жойлаштириш ҳамда китобхонларга хизмат қилишдан иборат. Китоб фондини жамлаш учун ушбу К.га керакли нашрлар мунтазам кузатиб борилади, аниқланади ва уларни К.га олиш кутубхона кол-лектори орқали амалга оширилади. Бундан ташқари, йирик К.лар босма нашрларнинг тўлиқ ёки қисман назорат нусхасини олиш хуқуқига эга, шунингдек, улар учун мамлакат ичида ва чет мамлакатлардан китоблар сотиб олиш имкони яратилади. Китобхонларга хизмат кўрсатиш даражаси К. фондини тўлиқ тўплашга бирмунча боғлиқ.
Китоб фондини тўғри ташкил қилиш (ҳисобга олиш, жойлаштириш, сақлаш ва китобхонга етказиш) китобхонга адабиётдан фойдаланишни, кутубхона-чига эса китобхонга тез хизмат кўрса-тишни, фондни ижтимоий мулк сифа-тида сақлашни таъминлайди.
Китобхонга хизмат кўрсатишнинг турли йўллари мавжуд: китобхонга абонемент, қироатхона ҳамда кўчма К. орқали китоб бериш; айрим китобхон ва корхоналарга китоб танлашда ёрдам бериш; кутубхона каталоги тизими орқали китоб фондини ёритиш; турли хил ахборот-библиография қўлланмалари тузиш ва ҳ.к.
Завонавий илмий техника тараққиёти К.лар ишини мураккаблаштирмоқда. Кўгтлаб босма асарларни и.ч.нинг беқиёс даражада ўсиши К.лар олдига кўп ҳажмдаги нашрларни танлаш, саралаш ва оқилова сақлаш, компьютердар воситасида излаб топиш ва тезда китобхонга етказиш масалаларини кўндаланг қўяди.
К.лар фаолияти шароитидаги ўзгаришлар аввалги сермеҳнат анъанавий К. техникасини механизациялаш ва ав-томатлаштириш б-н алмаштириш вазифасини долзарб қилиб қўймокда. 50— 60-й. лардан К.ларни техника б-н таъминлаш бирмунча ўсди. Айрим К. ички жараёнлари (йирик К.ларда кўп китобларни ҳаракатлантириш) конвейер ва кўтаргичлар ёрдамида амалга оширилади, китоб фондларидан биргаликда фойдаланишда завонавий услубларни қўллаш, энг янги техника (жумладан, ЭҲМ)дан фойдаланиш ва б. қўлланилмокда. Янги К. анжомлари жойлардан унумли фойдаланишни, кутубхоначи меҳнатининг унумдорлигини оширишни таъминламоқда, китобхонларни адабиётлар устида ишлашини енгиллаштиришга ёрдам бермоқда ҳамда и.ч. эстетикаси талабларига тўлиқ жавоб беради.
Завонавий техника кутубхоначини қўл меҳнатидан озод этиб, уни асосий вазифаси — китобхонлар б-н маданий тарбиявий ишлар олиб боришга кўпроқ вақт ажратишга имкон яратмокда. Дунёдаги энг йирик К.лар: АҚШнинг Конгресс К.си (Вашингтон), Британия К.си (Лондон); Франция, Австрия, Швеция, Япония ва б. мамлакатларнинг миллий К.лари, Россиядаги Росси давлат К.си (Москва), Россия миллий К.си (Санкт-Петербург) ва б., Ўзбекистонда Ўзбекистон миллий кутубхонаси, Ўзбекистон ФАнинг Асосий кутубхонаси, Ўзбекистон миллий ун-тининг Асосий кутубхонаси, «Турон» кутубхонаси ва б.
Ад.: Ўзбекистонда кутубхоначилик ищи, Т., 1989; Қосимова О., Ўзбекистонда кутубхоначилик иши тарихи, Т., 1992; Охунжо-нов Э. О., Туркистонда Ўрта аср кутубхоначилик ва библиография ишлари мада-нияти, Т., 1994.
Мирали Махмудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.