Kutubxona katalogi

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 811–812-b. — ziyouz.com

Kutubxona katalogi - bir yoki bir neça kutubxona fondida mavjud kitoblar, xujjatlarning tarkibi va mazmunini oçib beruvçi bibliografik yozuvlar röyxati. K. k. kartoçkali yoki kompyuter yozuvlari şaklida bölişi va elektron disklar yoki kitob holida köpaytirilib sakdanişi mumkin. K. k. kutubxona fondini töla yoritiş, kitobxonlarning osonlik b-n kitob tanlaşlariga yordam beriş, kitobxonlarga turli bilimlarni singdiriş hamda ularni ma'naviy qadriyatlar ruhida tarbiyalaşga xizmat qiladi.

Bosma asarlarning turlari, mavzuning rang-barangligi hamda kitobxonlar talablaridagi xilma-xilliklar K.k.ning murakkab tizimini yaratişni taqozo etadi. K.k. tuzişning nazariy va uslubiy asoslarini i.ç. kutubxonaşunoslikning asosiy vazifalaridan biridir. K.k. vazifasiga köra, kitobxonlar (ma'lumot-tavsiya beruvçi) va kutubxonaçilarga möljallangan yor-damçi kataloglarga bölinadi (yordamçi kataloglar eskirgan, juda kam talab etiladigan asarlarni ham öz içiga oladi). Materiallarni guruhlaşda K.k. alfavitam, sistemali, predmetli va b.ga bölinadi.

Alfavitli K. k. barça kutubxonalarning majburiy kataloglaridan biri, unda asarlar muallifining nomi, nasabi, asarlarning sarlavhalari alfavit tartibida beriladi. Sistemali K.k. asarlar mazmuniga asoslanib fan tarmoqlari böyiça guruhlanadi: unda kitoblar mantiqiy böliniş tartibida (umumiydan xususiyga qarab) — ilmiy fanlar, bölimlar, bölinmalar va h.k. böyiça joylaştiriladi. Sistemali K. k. kitob mazmunini oçib beriş b-n birga, uning tarmoq bölinişlarini ham hisobga oladi va köpgina fanlarni bir tarmoq nuqtai nazaridan bir joyga töplaş imkoniyatini yaratadi. Bu katalog maxsus işlangan tayyor jadval («Kutubxona-bibliografiya klassifikatsiyasi jadvali») asosida taşkil qilinadi. Predmetli K.k.da asarlarda bayon qilingan voqea-hodisalar, tuşunçalar sohalar böyiça emas, balki alfavit tartibida joylaştiriladi, materiallarni alohida guruhlanişi b-n sistemali K. k.dan farq qiladi; uning afzalligi bölimlarni alfavit tartibida joylaştirilişi tufayli dolzarb muammolarni tezda yoritiş va ulardan foydalanişga imkon tuğdiradi hamda ma'lumotnomali axborot beriş vazifasini bajaradi.

Har bir kutubxonada alfavitli va sistemali K.k., şuningdek, gaz.-jur. maqolalari kartotekasi bölişi lozim. Predmetli K. k. ilmiy va maxsus kutubxonalarda qöllaniladi. Respublika, ölka, viloyat kutubxonalarida adabiyotlar va şu joylar b-n boğliq materiallar böyiça K. k. tuziladi, bunday kataloglar ölkaşunoslik katalogi, mahalliy matbuot katalogi deyiladi. Kutubxonalarning axborot beriş vazifalari va kutubxonalararo abonementlarning köpayişi b-n bir neça mustaqil kutubxona fondlarini ifodalaydigan qö ş m a K. k. (köpinça hududiy yoki fan tarmoqlariga köra) tuziladi.

Respublikada K. k.ning markazlaştirilgan tizimi taşkil etilgan. Jumladan, ommaviy kutubxonalar uçun möljallab naşr etilayotgan barça kitoblarda ularning katalogga tuşirilgan kartoçkalaridagi belgilari berib boriladi; Özbekiston Respublikasi Milliy kitob palatasi tomonidan bosma kartoçkalar tarqatiladi.

Ad.: Kutubxona kataloglari [G. I. Çijkova tahriri ostida], T., 1988.

Ziroat Iiğmatova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУТУБХОНА КАТАЛОГИ - бир ёки бир неча кутубхона фондида мавжуд китоблар, хужжатларнинг таркиби ва мазмунини очиб берувчи библиографик ёзувлар рўйхати. К. к. карточкали ёки компьютер ёзувлари шаклида бўлиши ва электрон дисклар ёки китоб ҳолида кўпайтирилиб сакданиши мумкин. К. к. кутубхона фондини тўла ёритиш, китобхонларнинг осонлик б-н китоб танлашларига ёрдам бериш, китобхонларга турли билимларни сингдириш ҳамда уларни маънавий қадриятлар руҳида тарбиялашга хизмат қилади.

Босма асарларнинг турлари, мавзунинг ранг-баранглиги ҳамда китобхонлар талабларидаги хилма-хилликлар К.к.нинг мураккаб тизимини яратишни тақозо этади. К.к. тузишнинг назарий ва услубий асосларини и.ч. кутубхонашуносликнинг асосий вазифаларидан биридир. К.к. вазифасига кўра, китобхонлар (маълумот-тавсия берувчи) ва кутубхоначиларга мўлжалланган ёр-дамчи каталогларга бўлинади (ёрдамчи каталоглар эскирган, жуда кам талаб этиладиган асарларни ҳам ўз ичига олади). Материалларни гуруҳлашда К.к. алфавитам, системали, предметли ва б.га бўлинади.

Алфавитли К. к. барча кутубхоналарнинг мажбурий каталогларидан бири, унда асарлар муаллифининг номи, насаби, асарларнинг сарлавҳалари алфавит тартибида берилади. Системали К.к. асарлар мазмунига асосланиб фан тармоқлари бўйича гуруҳланади: унда китоблар мантиқий бўлиниш тартибида (умумийдан хусусийга қараб) — илмий фанлар, бўлимлар, бўлинмалар ва ҳ.к. бўйича жойлаштирилади. Системали К. к. китоб мазмунини очиб бериш б-н бирга, унинг тармоқ бўлинишларини ҳам ҳисобга олади ва кўпгина фанларни бир тармоқ нуқтаи назаридан бир жойга тўплаш имкониятини яратади. Бу каталог махсус ишланган тайёр жадвал («Кутубхона-библиография классификацияси жадвали») асосида ташкил қилинади. Предметли К.к.да асарларда баён қилинган воқеа-ҳодисалар, тушунчалар соҳалар бўйича эмас, балки алфавит тартибида жойлаштирилади, материалларни алоҳида гуруҳланиши б-н системали К. к.дан фарқ қилади; унинг афзаллиги бўлимларни алфавит тартибида жойлаштирилиши туфайли долзарб муаммоларни тезда ёритиш ва улардан фойдаланишга имкон туғдиради ҳамда маълумотномали ахборот бериш вазифасини бажаради.

Ҳар бир кутубхонада алфавитли ва системали К.к., шунингдек, газ.-жур. мақолалари картотекаси бўлиши лозим. Предметли К. к. илмий ва махсус кутубхоналарда қўлланилади. Республика, ўлка, вилоят кутубхоналарида адабиётлар ва шу жойлар б-н боғлиқ материаллар бўйича К. к. тузилади, бундай каталоглар ўлкашунослик каталоги, маҳаллий матбуот каталоги дейилади. Кутубхоналарнинг ахборот бериш вазифалари ва кутубхоналараро абонементларнинг кўпайиши б-н бир неча мустақил кутубхона фондларини ифодалайдиган қў ш м а К. к. (кўпинча ҳудудий ёки фан тармоқларига кўра) тузилади.

Республикада К. к.нинг марказлаштирилган тизими ташкил этилган. Жумладан, оммавий кутубхоналар учун мўлжаллаб нашр этилаётган барча китобларда уларнинг каталогга туширилган карточкаларидаги белгилари бериб борилади; Ўзбекистон Республикаси Миллий китоб палатаси томонидан босма карточкалар тарқатилади.

Ад.: Кутубхона каталоглари [Г. И. Чижкова таҳрири остида], Т., 1988.

Зироат Ииғматова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.