Kutubxonaşunoslik
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 812–813-b. — ziyouz.com
Kutubxonaşunoslik - bosma naşr (kitob, gazeta, jurnal va b.) lardan jamoatçilikning foydalaniş maqsadlari, tamoyillari, mazmuni, tizimi va şakllarini örganadigan fan tarmoği. K. vazifasi kutubxonaçilik işi nazariyasini rivojlantiriş, uni ijtimoiy hodisa sifatida rivojlaniş qonunlarini tahlil qiliş, kutubxonalarni ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotdagi örnini örganişdan iborat.
K.ning asosiy bölimlari: kutubxonaning jamiyatdagi örni va mavkei, kutubxonaçilik işini taşkil etiş asoslari, kutubxona tarmoqlari va ularning turlarini taşkil etiş qonuniyatlari va b.ni öz içiga olgan u mumiy K., kutubxona fondlarini butlaş, joylaştiriş va saqlaş masalalarini öz içiga olgan kutubxona fondi; bosma naşrlarni bibliografik tavsiflaş va tasniflaş hamda kataloglar tuziş uslublaridan iborat kutubxona katalogi; kutubxonaçilik işini taşkil qiliş va meyorlaş, kutubxona faoliyatini hisobga oliş va rejalaş, kutubxona binolarini quriş va uni saqlaş, mexa-nizatsiyalaş va avtomatlaştiriş va b.dan iborat kutubxonaçilik işini taşkil qiliş va boşqariş; turli ijtimoiy-iqtisodiy şaroitlarda kitoblardan ommaviy foydalanişning mazmuni, şakli va uslublarini örganuvçi kutubxonaçilik işi tarixi; kutubxonada kitobxonlarga xizmat körsatiş tizimi, şakli, uslublari, ularda kitob öqiş madaniyatini tarbiyalaş, kitobxonlarning qiziqiş va talablarini örganiş b-n boğliq kitobxonlarga xizmat körsatiş va b.
«K», termini 19-a.ning 1-yarmida paydo böldi; fan sohasi sifatidagi dastlabki işlar ham şu davrga töğri keladi. Ilk bor nemis kutubxonaşunosi M. Şretinger tomonidan mustaqil fan sohasining nomi sifatida qöllanilgan. K.ning uslubiy asoslari va masalalarini ijtimoiy-iqtisodiy tarixiy şaroitlar belgilaydi. 19-a. 2-yarmidan AQŞ, Rossiya va b. mamlakatlarda tarqala boşlagan. K. uzoq vaqt amaliy xususiyatga ega bölgan soha sifatida rivojlandi. Uning faoliyat doirasiga kutubxonalarning içki tuzilişlari, kitob fondini tanlaş va taşkil qilişning texnik tomonlari, kutubxona binolarini quriş va jihozlaş kabi masalalar kiritildi. Şu b-n kutubxonaning ijtimoiy örni xaqidagi masalalarni örganişga e'tibor berila boşlandi.
Özbekistonda K. 20-y.lardan taraqqiy etdi. Kutubxonaçilik işini töla yölga qöyişda V.V.Bartold, V. L. Vyatkin, V. I. Mejov, Ye. K. Betgerdarning hissasi katta. Toşkent va Samarqandda kutubxonaçilik kurslari oçildi (1919), Toşkent kutubxonaçilik texnikumi (1937), Toşkent ped. in-tida kutubxonaçilik f-ti (1960) taşkil etildi, 1974 y.dan kutubxonaçilik f-ti bölgan Toşkent madaniyat instituti işga tuşdi. Özbekistonda kutubxonaşunoslar mintaqada ötkaziladigan fundamental i. t. işlarida faol iştirok etadi. Özbekiston milliy kutubxonasi «Özbekistonda kutubxonaçilik işi tarixiga doir hujjatlar» töplamini tuzişni davom ettirmokda.
Özbekistonda K. fanini rivojlantirişga O.Qosimova, E. Yöldoşev, B. Karimov, M. Rahimova, M. Rasulov, M. Mahmudov va b. öz hissalarini qöşmoqda.
Ad.: Kutubxonaşunoslik va bibliografiya atamalarining izoqli luğati, T., 1998.
Mirali Maxmudov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КУТУБХОНАШУНОСЛИК - босма нашр (китоб, газета, журнал ва б.) лардан жамоатчиликнинг фойдаланиш мақсадлари, тамойиллари, мазмуни, тизими ва шаклларини ўрганадиган фан тармоғи. К. вазифаси кутубхоначилик иши назариясини ривожлантириш, уни ижтимоий ҳодиса сифатида ривожланиш қонунларини таҳлил қилиш, кутубхоналарни ижтимоий, иқтисодий ва маданий тараққиётдаги ўрнини ўрганишдан иборат.
К.нинг асосий бўлимлари: кутубхонанинг жамиятдаги ўрни ва мавкеи, кутубхоначилик ишини ташкил этиш асослари, кутубхона тармоқлари ва уларнинг турларини ташкил этиш қонуниятлари ва б.ни ўз ичига олган у мумий К., кутубхона фондларини бутлаш, жойлаштириш ва сақлаш масалаларини ўз ичига олган кутубхона фонди; босма нашрларни библиографик тавсифлаш ва таснифлаш ҳамда каталоглар тузиш услубларидан иборат кутубхона каталоги; кутубхоначилик ишини ташкил қилиш ва меъёрлаш, кутубхона фаолиятини ҳисобга олиш ва режалаш, кутубхона биноларини қуриш ва уни сақлаш, меха-низациялаш ва автоматлаштириш ва б.дан иборат кутубхоначилик ишини ташкил қилиш ва бошқариш; турли ижтимоий-иқтисодий шароитларда китоблардан оммавий фойдаланишнинг мазмуни, шакли ва услубларини ўрганувчи кутубхоначилик иши тарихи; кутубхонада китобхонларга хизмат кўрсатиш тизими, шакли, услублари, уларда китоб ўқиш маданиятини тарбиялаш, китобхонларнинг қизиқиш ва талабларини ўрганиш б-н боғлиқ китобхонларга хизмат кўрсатиш ва б.
«К», термини 19-а.нинг 1-ярмида пайдо бўлди; фан соҳаси сифатидаги дастлабки ишлар ҳам шу даврга тўғри келади. Илк бор немис кутубхонашуноси М. Шретингер томонидан мустақил фан соҳасининг номи сифатида қўлланилган. К.нинг услубий асослари ва масалаларини ижтимоий-иқтисодий тарихий шароитлар белгилайди. 19-а. 2-ярмидан АҚШ, Россия ва б. мамлакатларда тарқала бошлаган. К. узоқ вақт амалий хусусиятга эга бўлган соҳа сифатида ривожланди. Унинг фаолият доирасига кутубхоналарнинг ички тузилишлари, китоб фондини танлаш ва ташкил қилишнинг техник томонлари, кутубхона биноларини қуриш ва жиҳозлаш каби масалалар киритилди. Шу б-н кутубхонанинг ижтимоий ўрни хақидаги масалаларни ўрганишга эътибор берила бошланди.
Ўзбекистонда К. 20-й.лардан тараққий этди. Кутубхоначилик ишини тўла йўлга қўйишда В.В.Бартольд, В. Л. Вяткин, В. И. Межов, Е. К. Бетгердарнинг ҳиссаси катта. Тошкент ва Самарқандда кутубхоначилик курслари очилди (1919), Тошкент кутубхоначилик техникуми (1937), Тошкент пед. ин-тида кутубхоначилик ф-ти (1960) ташкил этилди, 1974 й.дан кутубхоначилик ф-ти бўлган Тошкент маданият институты ишга тушди. Ўзбекистонда кутубхонашунослар минтақада ўтказиладиган фундаментал и. т. ишларида фаол иштирок этади. Ўзбекистон миллий кутубхонаси «Ўзбекистонда кутубхоначилик иши тарихига доир ҳужжатлар» тўпламини тузишни давом эттирмокда.
Ўзбекистонда К. фанини ривожлантиришга О.Қосимова, Э. Йўлдошев, Б. Каримов, М. Раҳимова, М. Расулов, М. Маҳмудов ва б. ўз ҳиссаларини қўшмоқда.
Ад.: Кутубхонашунослик ва библиография атамаларининг изоқли луғати, Т., 1998.
Мирали Махмудов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.