Kuzatiş

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 751-b. — ziyouz.com

Kuzatiş (psixologiyada) — voqelikdagi narsa va hodisalarni rejali, uzluksiz, batartib, mukammal idrok qiliş; voqelikni hissiy biliş uslubi. K. Aristotel zamonidan hoz. davrgaça kuzatuvçilarning asosiy tadqiqot vositalaridan biri sanaladi. U hissiy bilişning omillari, xususiyatlari, qonuniyatlari töğrisida dastlabki tasavvurlar hosil qilişga qaratilgan inson faoliyati şaklidir. K.ning qay darajada bölişi qöyilgan maqsadning aniqligiga, kuzatilayotgan narsa va voqealar haqida oldindan bilimga ega bölişga, kuçli, barqaror diqqat b-n faol fikrlaşga va h.k. ga boğliq. K.da idrok va tafakkur uzviy boğlanadi. K.da tegişli xulosalar çiqariladi, fakt, voqealar nazariy tahlil etiladi, farazlar olğa suriladi. K.ning obyektiv (taşqi K.) va subyektiv (içki, özini-özi K.) turlari mavjud. K. orqali odamlarning diqqati, his-tuyğulari, imoişoralari, sezgirligi, xulq-atvori, nutqi, faoliyati, muomala maromi va b. örganiladi. Özini-özi K. (introspeksiya)dan foidalangan psixolog özining xulqi, muomalasi töğrisida ilmiy, haqqoniy xulosa çiqara biladi. Vyursburg psixologiya maktabi (Germaniya) namoyandalari K. Byuler (1879— 1922), A. Messer (1867-1937), O. Kyulpe (1862— 1915) psixologik tajribalarni dastavval özini-özi K. metodi yordamida özlari ustida ötkazganlar.

K. voqelik sodir bölişini, atrof muhitni, inson şaxsini muayyan qismlarga, yönalişlarga fikran ajratiş; K.ning kölami, xususiyati va öziga xosligini aniqyaaş; barça holat, alomat, taşqi körinişning öziga xosligini qayd qiliş; töplangan materiallarni matematik statistik hisoblaş yöli b-n amalga oşiriladi.

K.ning sistemali, epizodli, dala şaroitli, laboratoriyaviy, tabiiy, davriy (bir martali) körinişlari, şuningdek, turli vositalari va şakllari mavjud. K.da R. Beylzaning interaksiya (özaro ta'sir) uslubini (bahs, munozara çoğida özaro ta'sir imkonini aniqlaş maqsadida) qöllaş ijobiy natijalar beradi.

Ergaş Ğoziyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУЗАТИШ (психологияда) — воқеликдаги нарса ва ҳодисаларни режали, узлуксиз, батартиб, мукаммал идрок қилиш; воқеликни ҳиссий билиш услуби. К. Аристотель замонидан ҳоз. давргача кузатувчиларнинг асосий тадқиқот воситаларидан бири саналади. У ҳиссий билишнинг омиллари, хусусиятлари, қонуниятлари тўғрисида дастлабки тасаввурлар ҳосил қилишга қаратилган инсон фаолияти шаклидир. К.нинг қай даражада бўлиши қўйилган мақсаднинг аниқлигига, кузатилаётган нарса ва воқеалар ҳақида олдиндан билимга эга бўлишга, кучли, барқарор диққат б-н фаол фикрлашга ва ҳ.к. га боғлиқ. К.да идрок ва тафаккур узвий боғланади. К.да тегишли хулосалар чиқарилади, факт, воқеалар назарий таҳлил этилади, фаразлар олға сурилади. К.нинг объектив (ташқи К.) ва субъектив (ички, ўзини-ўзи К.) турлари мавжуд. К. орқали одамларнинг диққати, ҳис-туйғулари, имоишоралари, сезгирлиги, хулқ-атвори, нутқи, фаолияти, муомала мароми ва б. ўрганилади. Ўзини-ўзи К. (интроспекция)дан фоидаланган психолог ўзининг хулқи, муомаласи тўғрисида илмий, ҳаққоний хулоса чиқара билади. Вюрцбург психология мактаби (Германия) намояндалари К. Бюлер (1879— 1922), А. Мессер (1867-1937), О. Кюльпе (1862— 1915) психологик тажрибаларни даставвал ўзини-ўзи К. методи ёрдамида ўзлари устида ўтказганлар.

К. воқелик содир бўлишини, атроф муҳитни, инсон шахсини муайян қисмларга, йўналишларга фикран ажратиш; К.нинг кўлами, хусусияти ва ўзига хослигини аниқяаш; барча ҳолат, аломат, ташқи кўринишнинг ўзига хослигини қайд қилиш; тўпланган материалларни математик статистик ҳисоблаш йўли б-н амалга оширилади.

К.нинг системали, эпизодли, дала шароитли, лабораториявий, табиий, даврий (бир мартали) кўринишлари, шунингдек, турли воситалари ва шакллари мавжуд. К.да Р. Бейлзанинг интеракция (ўзаро таъсир) услубини (баҳс, мунозара чоғида ўзаро таъсир имконини аниқлаш мақсадида) қўллаш ижобий натижалар беради.

Эргаш Ғозиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.