Kuzgi şudgor

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 753–754-b. — ziyouz.com

Kuzgi şudgor - tuproqning nam köp saqlanadigan haydalma qanatini közda yumşatiş; kelasi yil bahorida ekinlar ekiş uçun yerni közda haydaş. Bunda tuproqning yuza qatlamidagi strukturasiz qanati tubiga tuşib, yuza qanatda struktura bir oz tiklanadi. Tuproq-iqlim va taşqiliy-xöjalik şaroitlarga qarab şudgorlaş usullari hamda turlari özgarib turadi. K. ş. dehqonçilikda qadimdan royat muhim ahamiyatga ega bölgani sababli «yer haydasang köz hayda, köz haydamasang yuz hayda» xalq maqoli yaratilgan. Hoz. K. ş. yerga işlov berişning asosiy usuli hisoblanadi.

Kultivatsiya, suğoriş kabi ekinlar parvarişiga qaratilgan tadbirlar şudgorning ustki qatlamini juda kukunlaştiradi, pastki qatlam esa 1,5— 1,6 g/ sm3 gaça ziçlaşadi. Haydalma qatlamda muayyan yumşoqlik (1,1 — 1,3 g/ sm3 ) yaratiş uçun yer közda şudgorlanadi. K. ş. — zararkuvanda va kasallik manbalari, begona öt uruğlariga qarşi kuraşning eng ta'sirçan vositasi; yer çuqur haydalganda tuproqning yuza qanatidagi zararkunandalarning liçinka va ğumbaqlari nobud böladi, tuproqning çuqur qatlamlarida qişlayotganlari esa yer ustiga çiqadi va noqulay şaroit ta'sirida qiriladi yoki ularni quşlar terib yeydi. Haydalgan yerda kuzgi yoğinlar yaxşi singadi. K. ş. da köklamdagi dala işlari tiğizligi kamayadi, şuningdek, eng qisqa afotexnika muddatlarida ekiş uçun dalani erta bahor hamda ekişdan oldin tayyorlaşga qulay şaroit yaratiladi. Şuningdek, tuproqda aerob bakteriyalarning hayot faoliyati natijasida ösimlik özlaştiradigan oziq moddalarning töplanişiga yaxşi ta'sir körsatadi.

K. ş. muddatini töğri belgilaş katta ahamiyatga ega; u okt.— noyab.da ötkazilganda eng yuqori samara beradi. Özbekistonning jan. zovalarida K. ş. bir oz keçroq ham ötkaziladi. Bu muddatlarda haydalgan yer suğorma dehqonçilik uçun muhim bölgan tuprokdagi nam zahirasini yaxşi saqlaşga, yoğin-soçindan unumli foydalanişga imkon beradi. K. ş. da tuproq yaxşi uvalanadi, kesak köçmaydi, dala sathi tekis çiqadi. Örta Osiyo, xususan, Özbekistonning suğorma dehqonçilik mintaqalarida şudgorlaşdan oldin yer haydaşga tayyorlanadi, ya'ni mavsumiy suğoriş şoxobçalari tekislanadi; ekin poya va qoldikdari yiğib olinadi, organik öğitlarning töliq yillik miqdori va fosforli öğitlarning 70% solinadi; begona ötlar ildizpoyasi 15—18 sm çuqurlikda qirqilib, maxsus qurollar b-n tirmalanib, daladan çiqarib taşlanadi. Tuproq namligi maksimal dala nam siğimiga nisbatan 40—60% bölganda yer sifatli haydaladi. Şuningdek, yoğin-soçin kam zonalarda yerning yuza haydalma qatlami közga borib qotib qolgan bölsa, haydaşdan 8— 10 kun oldin yer suğoriladi va h.k. Tipik sur tuproq hamda ötloqi-botqoqi tuproqli yerdar közda 30—35 sm, irrigatsion oqiziqlar qalin bölgan ötloqi tuproklar 40 sm çuqurlikda haydaladi. Şudgorlaş sifati, şudgor çuqurligi, tuproqning yaxşi uvoqlanganligi, şudgor sathining tekisligi va h.k. katta ahamiyatga ega (yana k,.Yer haydaş).

Sobirjon Azimboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КУЗГИ ШУДГОР - тупроқнинг нам кўп сақланадиган ҳайдалма қанатини кўзда юмшатиш; келаси йил баҳорида экинлар экиш учун ерни кўзда ҳайдаш. Бунда тупроқнинг юза қатламидаги структурасиз қанати тубига тушиб, юза қанатда структура бир оз тикланади. Тупроқ-иқлим ва ташқилий-хўжалик шароитларга қараб шудгорлаш усуллари ҳамда турлари ўзгариб туради. К. ш. деҳқончиликда қадимдан роят муҳим аҳамиятга эга бўлгани сабабли «ер ҳайдасанг кўз ҳайда, кўз ҳайдамасанг юз ҳайда» халқ мақоли яратилган. Ҳоз. К. ш. ерга ишлов беришнинг асосий усули ҳисобланади.

Культивация, суғориш каби экинлар парваришига қаратилган тадбирлар шудгорнинг устки қатламини жуда кукунлаштиради, пастки қатлам эса 1,5— 1,6 г/ см3 гача зичлашади. Ҳайдалма қатламда муайян юмшоқлик (1,1 — 1,3 г/ см3 ) яратиш учун ер кўзда шудгорланади. К. ш. — зараркуванда ва касаллик манбалари, бегона ўт уруғларига қарши курашнинг энг таъсирчан воситаси; ер чуқур ҳайдалганда тупроқнинг юза қанатидаги зараркунандаларнинг личинка ва ғумбақлари нобуд бўлади, тупроқнинг чуқур қатламларида қишлаётганлари эса ер устига чиқади ва ноқулай шароит таъсирида қирилади ёки уларни қушлар териб ейди. Ҳайдалган ерда кузги ёғинлар яхши сингади. К. ш. да кўкламдаги дала ишлари тиғизлиги камаяди, шунингдек, энг қисқа афотехника муддатларида экиш учун далани эрта баҳор ҳамда экишдан олдин тайёрлашга қулай шароит яратилади. Шунингдек, тупроқда аэроб бактерияларнинг ҳаёт фаолияти натижасида ўсимлик ўзлаштирадиган озиқ моддаларнинг тўпланишига яхши таъсир кўрсатади.

К. ш. муддатини тўғри белгилаш катта аҳамиятга эга; у окт.— нояб.да ўтказилганда энг юқори самара беради. Ўзбекистоннинг жан. зоваларида К. ш. бир оз кечроқ ҳам ўтказилади. Бу муддатларда ҳайдалган ер суғорма деҳқончилик учун муҳим бўлган тупрокдаги нам заҳирасини яхши сақлашга, ёғин-сочиндан унумли фойдаланишга имкон беради. К. ш. да тупроқ яхши уваланади, кесак кўчмайди, дала сатҳи текис чиқади. Ўрта Осиё, хусусан, Ўзбекистоннинг суғорма деҳқончилик минтақаларида шудгорлашдан олдин ер ҳайдашга тайёрланади, яъни мавсумий суғориш шохобчалари текисланади; экин поя ва қолдикдари йиғиб олинади, органик ўғитларнинг тўлиқ йиллик миқдори ва фосфорли ўғитларнинг 70% солинади; бегона ўтлар илдизпояси 15—18 см чуқурликда қирқилиб, махсус қуроллар б-н тирмаланиб, даладан чиқариб ташланади. Тупроқ намлиги максимал дала нам сиғимига нисбатан 40—60% бўлганда ер сифатли ҳайдалади. Шунингдек, ёғин-сочин кам зоналарда ернинг юза ҳайдалма қатлами кўзга бориб қотиб қолган бўлса, ҳайдашдан 8— 10 кун олдин ер суғорилади ва ҳ.к. Типик сур тупроқ ҳамда ўтлоқи-ботқоқи тупроқли ердар кўзда 30—35 см, ирригацион оқизиқлар қалин бўлган ўтлоқи тупроклар 40 см чуқурликда ҳайдалади. Шудгорлаш сифати, шудгор чуқурлиги, тупроқнинг яхши увоқланганлиги, шудгор сатҳининг текислиги ва ҳ.к. катта аҳамиятга эга (яна к,.Ер ҳайдаш).

Собиржон Азимбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.