Kvant elektrodinamika

Kvant elektrodinamika -mapdon kvant nazariyasiiiig elementar zarralarnit elektromagnit maydon b-n özaro ta'sirini örganuvçi bölimi. Klassik elektrodinamikaaa elektromagnit maydonning faqat uzluksiz xossalari hisobga olinsa, K.e.da elektromagnit maydonning uzlukli (diskret) xossasi ham e'tiborga olinadi. 1900 y.da M. Plank mutlaq qora jism nurlanişida monoxromatik yoruğlik diskret energiya (kvant) holida bölişini gipoteza tarzida aytgan. 1905 y.da A. Eynşteyn elektromagnit nurlarning tarqalişi va yutilişi kvantlangan bölişini, 1917 y.da esa fotonning nurlanişi va yutilişi ehtimolligi tuşunçasini ifodalab berdi. P. Dirak 1927 y.da nurlanişning kvant nazariyasini yaratdi. P. Dirak tenglamasi elektronlarning elektromagnit maydoni b-n özaro ta'sirlaşuvini hal qilib, elektronlarning fotonlarni çiqarişini, tormoz nurlanişni, elektron-pozitron juft annigilyatsiyasi va b. hodisalarni tuşuntirdi. V. Pauli, V. Geyzenberg, E. Fermi va b. olimlar K. e. masalalarini hal qiliş uçun bir qança sxemalarni taklif etdi. Atomlarning ğalayonlanişi, vakuumning qutblanişi ham K. e. ning asosiy masalalari hisoblanadi. Zaryadli zarralar elektromagnit maydonda bölmaganda maydon xossalarini kvant mexanikanit umumiy usullari b-n tahlil qiliş mumkin.

K. e. real fizik jarayonlar röy beradigan (tölqin vektori) vakuumda tekşirişlar olib boradi. Vakuum holatda maydon eng kam energiyaga ega böladi, unga energiya berilsa, maydon uyğongan holatga ötadi, ya'ni zarralar paydo böladi. Zarralarning paydo bölişi va yöqolişi (boşqa zarraga aylanişi) kvant mexanikada ikkilamçi kvantlaş usuli b-n tuşuntiriladi. Elektromagnit nurlaniş b-n zaryadli zarralarning özaro ta'siri K.e. da zarralarning fotonlar yutişi va çiqarişi b-n tuşuntiriladi. Klassik elektrodinamikada tuşuntiriş mumkin bölmagan jismlarning issiqlik nurlanişi, rentgen nurlar soçilişi, atomlarning fotonlar çiqarişi va yutişi, taşqi maydonda elektronlar soçilişi va h.k. masalalar K. e. da muvaffaqiyatli hal qilingan. K. e. zamonaviy fizikaning köpgina sohalarida keng qöllaniladi, u lazerlarnn, termoyadro plazmalarni olişda, zaryadlangan zarralar tezlatkiçlari qurilmalarini hisoblaşda asos bölib xizmat qiladi.