Kvant generator

Kvant generator - majburiy nur laniş hodisasiga asoslangan monoxromatik elektromagnit tölqinlar generatori. Işlaşi taşqi nurlaniş ta'sirida atomlar, ionlar va molekulalarning özidan fotonlarni çiqarişiga asoslangan. ÖYUÇ (öta yuqori çastota) diapazondagi birinçi K.g. 1955 y.da N. G. Basov va A. M. Proxorov hamda AQŞ olimlari J. Gordon, X. Seyger va Ç. Tauns tomonidan (bir-biridan mustaqil) yaratilgan. Unda faol muhit sifatida ammiak molekulalari NH3 dastasi işlatilgan, şu sababli u molekulyar generator deb yuritiladi. Hozir molekulyar generatorlarda ammiak molekulalaridan taşqari formaldegid molekulalari, sianid kislota molekulalari, vodorod atomlari, suv, deyteriylangan ammiak molekulalari va b. işlatiladi. Molekulyar generatorlarning kamçiligi spektr çiziqlarining murakkab tuzilişidadir. Har bir spektr çiziqning özi bir-biriga juda yaqin joylaşgan çiziqlar töplamidan iborat bölib, ularni radiospektroskoplarda ajratiş qiyin. Radiodiapazondagi K.g.ning alohida xususiyati — tebraniş çastotasi so turğunligining yuqoriligidir (Dyu/ş—10~13). Şuning uçun ulardan çastotaning kvant standarti sifatida foydalaniladi. Optik diapazonda işlaydigan K. g. 1960-y.larda paydo bölib, lazer deb ataladi. Lazerning faol muhiti turliça bölib, unda: kristall, şişa, gaz, suyuqlik, yarimötkazgiçlar işlatilgan. K.g. juda qisqa diapazonda yoruğlik tölqinlari tarqatadi. Birinçi qattiq jism (yoqut) li K.g. — lazerni 1960 y.da amerikalik fizik T. Meyman, neon — geliy (Ne — Ne) gazli generatorni amerikalik fiziklar A. Javan, U. Bennet va D. Garriot yaratdilar. Optik K. g. yoruğlik manbalaridan özining öta yuqori monoxromatligi (ya'ni çastotasining turğunligi) va nurlaniş quvvati b-n farq qiladi. Gazli K. g. uzluksiz tartibda 5 kVt gaça nurlaniş quvvatiga ega. Qattiq jismli generator esa 1013 Vt gaça nurlaniş quvvatiga ega. K.g. radiofizika, optika va texnikaning turli sohalarida qöllaniladi.