Kvant kimyosi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 272–273-b. — ziyouz.com
Kvant kimyosi — nazariy kimyoning bir bölimi. Kimyoviy birikmalarning tuzilişi, fizik-kimyoviy xossalarini kvant nazariyasi, xususan, kvant mexanika qonuniyatlari asosida örganadi. K.k. elementlarning valentligi, atomlararo kimyoviy boğning tabiati, molekulalarning spektroskopik, elektrik, magnit xossalari, reaksion faolligi va tuzilişi masalalarini taxlil qiladi. Şu nuqtai nazardan K. k. fizika va kimyo fanlari örtasidagi nazariy (mustaqil) fan hisoblanadi.
K.k.ning vazifasi — kimyo muammolarini hal qilişda nazariy va hisoblaş böyiça kvant mexanikasining matematik uslublaridan foydalangan holda kimyoviy moddalarning tuzilişini örganib, maqbul xossali kimyoviy birikmalar oliş usullarini tanlab berişdan iborat.
Molekulalarning tuzilişi, atomlararo kimyoviy bogning tabiatini hisoblaş yöli b-n aniklaşda şveysar fizigi V. Pauli prinsipi asosida Avstriya fizigi E. Şredinger tenglamasining yeçimi topiladi. Agar tizimning tölqin funksiyasi analitik körinişda ma'lum bölsa, molekulalarning har xil fizik-kimyoviy tavsiflarini topiş mumkin. Afsuski, 2 va undan ortiq özgaruvçanli tizimlar uçun (bir elektronli N+ ioni va şunga öxşaş ionlar bundan mustasno) Şredinger tenglamasining yeçimi topilgan emas. Şuning uçun murakkab molekulalarning fizik-kimyoviy xossalari, tuzilişini kvant mexanikaning matematik qurilmasi yordamida örganişda K. k.ning bir neçta nazariyalari taklif qilingan. 1927 y.da V. Geytler va F. Londonlar asos solgan va 1930 y.larda Amerika fiziklari J. Sleyter, L. Polinglar tomonidan rivojlantirilgan valent maydon nazariyasi; 1929 y.da nemis fizigi X. Betening kristall va maydon nazariyasi va Amerika fizik-kimyogari R. Malliken, F. Gundlar taklif qilgan molekulyar orbital (MO) nazariyalar şular jumlasidandir. Hozirgaça ötkazilgan nazariy hisoblaşlar molekulalarning tuzilişi qay darajada murakkabligidan qat'i nazar MO nazariyasi qoniqarli natijalar berişini körsatdi. MO nazariyasi böyiça molekuladagi har bir elektron molekulani taşkil qilgan atom yadrolari va boşqa elektronlarning elektromagnit maydoni ta'sirida böladi. Agar sistemada bitta. atom yadrosi bölsa, uning elektron tuzilişi atom orbital (AO) nazariyasi asosida tuşuntiriladi. AO nazariyasi öz navbatida MO nazariyasining xususiy holati hisoblanadi. MO nazariyasi bir elektronli yaqinlaşişga asoslangan. Bunda har bir elektron öziça aldama mustaqil zarraça bölib, öziga xos tölqin funksiyasi b-n ifodalanadi. Bunda bir elektronli molekulyar orbitalga atom orbitalining çiziqli kombinatsiyasi (AOÇK) deb qaraladi. (AOÇK — MO — yaqinlaşiş). Hoz. zamon rivojlangan hisoblaş texnikasida molekulalarning energetik, magnit va b. xossalarini K.k. nazariyasi asosida örganiş uçun bir neça maxsus dasturlar işlab çiqilgan. Bunday dasturlar kompyuter yordamida taxlil qilinib, molekulalarning geometrik holati, atomlardagi elektron ziçligi qiymati, atomlararo masofa va boşqa kattaliklar hisoblab çiqiladi. Natijada molekulaning tuzilişi, uning reaksion faolligi örganiladi. Nazariy hisoblaşlar asosida yangi, maqbul xossali kimyoviy birikmalarning tarkibi aniqlanadi va ularni oliş usullari işlab çiqiladi. Özbekistonda K.k. sohasidagi nazariy işlar va ularni amaliyotga qöllaş böyiça ilmiy izlanişlar akad. N. A. Parpiyev va uning şogirdlari rahbarlik qilayotgan ilmiy jamoalarda davom ettirilmokda. K.k. usullari mol. biol.da, mas, biologik membranalar molekulalarini hisob-laşda, muskullar va b.ni modellaştirişda qöllaniladi. Kvant kimyoviy hisoblaşlar nazariy fizika usullari yordamida olingan ma'lumotlar b-n birgalikda materialşunoslikda elektr va magnit xossalari oldindan belgilab olingan qotişmalar, yarimötkazgiçlar, kompozitsion materiallar va b. olişda qöllaniladi.
Ad.: Sovremenniye problemi kvantovoy ximii. Stroyeniye i svoystva molekul, L., 1986. Sovremenniye problemi kvantovoy ximii. Metodi kvantovoy ximii v teorii mejmolekulyarnix vzaimodeystviy i tverdix tel, L., 1987; Kvantovaya ximiya molekulyarnix sistem i kristalloximiya silikatov, L.,
1988.
Omonulla Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КВАНТ КИМЁСИ — назарий кимёнинг бир бўлими. Кимёвий бирикмаларнинг тузилиши, физик-кимёвий хоссаларини квант назарияси, хусусан, квант механика қонуниятлари асосида ўрганади. К.к. элементларнинг валентлиги, атомлараро кимёвий боғнинг табиати, молекулаларнинг спектроскопик, электрик, магнит хоссалари, реакцион фаоллиги ва тузилиши масалаларини тахлил қилади. Шу нуқтаи назардан К. к. физика ва кимё фанлари ўртасидаги назарий (мустақил) фан ҳисобланади.
К.к.нинг вазифаси — кимё муаммоларини ҳал қилишда назарий ва ҳисоблаш бўйича квант механикасининг математик услубларидан фойдаланган ҳолда кимёвий моддаларнинг тузилишини ўрганиб, мақбул хоссали кимёвий бирикмалар олиш усулларини танлаб беришдан иборат.
Молекулаларнинг тузилиши, атомлараро кимёвий богнинг табиатини ҳисоблаш йўли б-н аниклашда швейцар физиги В. Паули принципи асосида Австрия физиги Э. Шредингер тенгламасининг ечими топилади. Агар тизимнинг тўлқин функцияси аналитик кўринишда маълум бўлса, молекулаларнинг ҳар хил физик-кимёвий тавсифларини топиш мумкин. Афсуски, 2 ва ундан ортиқ ўзгарувчанли тизимлар учун (бир электронли Н+ иони ва шунга ўхшаш ионлар бундан мустасно) Шредингер тенгламасининг ечими топилган эмас. Шунинг учун мураккаб молекулаларнинг физик-кимёвий хоссалари, тузилишини квант механиканинг математик қурилмаси ёрдамида ўрганишда К. к.нинг бир нечта назариялари таклиф қилинган. 1927 й.да В. Гейтлер ва Ф. Лондонлар асос солган ва 1930 й.ларда Америка физиклари Ж. Слэйтер, Л. Полинглар томонидан ривожлантирилган валент майдон назарияси; 1929 й.да немис физиги X. Бетенинг кристалл ва майдон назарияси ва Америка физик-кимёгари Р. Малликен, Ф. Гундлар таклиф қилган молекуляр орбитал (МО) назариялар шулар жумласидандир. Ҳозиргача ўтказилган назарий ҳисоблашлар молекулаларнинг тузилиши қай даражада мураккаблигидан қатъи назар МО назарияси қониқарли натижалар беришини кўрсатди. МО назарияси бўйича молекуладаги ҳар бир электрон молекулани ташкил қилган атом ядролари ва бошқа электронларнинг электромагнит майдони таъсирида бўлади. Агар системада битта. атом ядроси бўлса, унинг электрон тузилиши атом орбитал (АО) назарияси асосида тушунтирилади. АО назарияси ўз навбатида МО назариясининг хусусий ҳолати ҳисобланади. МО назарияси бир электронли яқинлашишга асосланган. Бунда ҳар бир электрон ўзича алдама мустақил заррача бўлиб, ўзига хос тўлқин функцияси б-н ифодаланади. Бунда бир электронли молекуляр орбиталга атом орбиталининг чизиқли комбинацияси (АОЧК) деб қаралади. (АОЧК — МО — яқинлашиш). Ҳоз. замон ривожланган ҳисоблаш техникасида молекулаларнинг энергетик, магнит ва б. хоссаларини К.к. назарияси асосида ўрганиш учун бир неча махсус дастурлар ишлаб чиқилган. Бундай дастурлар компьютер ёрдамида тахлил қилиниб, молекулаларнинг геометрик ҳолати, атомлардаги электрон зичлиги қиймати, атомлараро масофа ва бошқа катталиклар ҳисоблаб чиқилади. Натижада молекуланинг тузилиши, унинг реакцион фаоллиги ўрганилади. Назарий ҳисоблашлар асосида янги, мақбул хоссали кимёвий бирикмаларнинг таркиби аниқланади ва уларни олиш усуллари ишлаб чиқилади. Ўзбекистонда К.к. соҳасидаги назарий ишлар ва уларни амалиётга қўллаш бўйича илмий изланишлар акад. Н. А. Парпиев ва унинг шогирдлари раҳбарлик қилаётган илмий жамоаларда давом эттирилмокда. К.к. усуллари мол. биол.да, мас, биологик мембраналар молекулаларини ҳисоб-лашда, мускуллар ва б.ни моделлаштиришда қўлланилади. Квант кимёвий ҳисоблашлар назарий физика усуллари ёрдамида олинган маълумотлар б-н биргаликда материалшуносликда электр ва магнит хоссалари олдиндан белгилаб олинган қотишмалар, яримўтказгичлар, композицион материаллар ва б. олишда қўлланилади.
Ад.: Современные проблемы квантовой химии. Строение и свойства молекул, Л., 1986. Современные проблемы квантовой химии. Методы квантовой химии в теории межмолекулярных взаимодействий и твердых тел, Л., 1987; Квантовая химия молекулярных систем и кристаллохимия силикатов, Л.,
1988.
Омонулла Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.