Kvars
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 278-b. — ziyouz.com
Kvars (nem. Quarz) — silikatlar sinfiga mansub eng köp tarqalgan jins hosil qiluvçi mineral. Kimyoviy formulasi SiO2. K.ning kristalli 2 ta modifikatsiyasi ma'lum: geksagonal K. (yoki a-K.) 870—573° t-pa oraliğida turğun va trigonal K. (R-K.) 573° dan pastda turğun. r-K. tabiatda eng köp tarqalgan. Qöşaloklari köp, kristall donaça, agregat va ziç massalar holida uçraydi. K.ning kristallari, donalari, agregatlarining rangi har xil: şaffof — toğ billuri, binafşa — ametist (safsar), kulrang — rauxtopaz, qora — morion, tillarang — sitrin vab. Rangining xar xil bölişi strukturaviy defektiga boğliq. Murakkab ranglilari ham uçraydi, ularga boşqa minerallarning mayda zarralari qöşilgan böladi. K. ning yaşirin kristall xillari agat va xalsedon nihoyatda ingiçka tolasimon tuzilmalardan iborat. K. optik jihatdan bir ökli, musbat. Ultrabinafşa va qisman infraqizil nurlarni ötkazadi. Sun'iy K.ni SiO2 ning suvli eritmasidan yuqori bosim va t-rada olinadi. K. turli toğ jinslarining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. K. pyezoelektrik xossaga ega. Qattikligi 7. Ziçligi 2,65 g/ sm3. Eriş t-rasi 1710°, soviganda kvars oynasi deb ataluvçi jismga aylanadi. Monokristallari kam uçraydi va juda yuqori baholanadi. K. Örta Osiyo (Pomirda), RF (Uralda), Ukraina (Volinda), Braziliya va Madagaskarda uçraydi. K. qumi va uning metamorflaşgan turlari — kvarsitlar keramika va şişa sanoatida, monokristallari (pyezokvars) optika va radiotexnikada, şaffof va çiroyli ranglilari yarim qimmatbaho toş sifatida zargarlikda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КВАРЦ (нем. Quarz) — силикатлар синфига мансуб энг кўп тарқалган жинс ҳосил қилувчи минерал. Кимёвий формуласи SiO2. К.нинг кристалли 2 та модификацияси маълум: гексагональ К. (ёки а-К.) 870—573° т-pa оралиғида турғун ва тригональ К. (Р-К.) 573° дан пастда турғун. р-К. табиатда энг кўп тарқалган. Қўшалоклари кўп, кристалл донача, агрегат ва зич массалар ҳолида учрайди. К.нинг кристаллари, доналари, агрегатларининг ранги ҳар хил: шаффоф — тоғ биллури, бинафша — аметист (сафсар), кулранг — раухтопаз, қора — морион, тилларанг — цитрин ваб. Рангининг хар хил бўлиши структуравий дефектига боғлиқ. Мураккаб ранглилари ҳам учрайди, уларга бошқа минералларнинг майда зарралари қўшилган бўлади. К. нинг яширин кристалл хиллари агат ва халцедон ниҳоятда ингичка толасимон тузилмалардан иборат. К. оптик жиҳатдан бир ўкли, мусбат. Ультрабинафша ва қисман инфрақизил нурларни ўтказади. Сунъий К.ни SiO2 нинг сувли эритмасидан юқори босим ва т-рада олинади. К. турли тоғ жинсларининг асосий таркибий қисми ҳисобланади. К. пьезоэлектрик хоссага эга. Қаттиклиги 7. Зичлиги 2,65 г/ см3. Эриш т-раси 1710°, совиганда кварц ойнаси деб аталувчи жисмга айланади. Монокристаллари кам учрайди ва жуда юқори баҳоланади. К. Ўрта Осиё (Помирда), РФ (Уралда), Украина (Волинда), Бразилия ва Мадагаскарда учрайди. К. қуми ва унинг метаморфлашган турлари — кварцитлар керамика ва шиша саноатида, монокристаллари (пьезокварц) оптика ва радиотехникада, шаффоф ва чиройли ранглилари ярим қимматбаҳо тош сифатида заргарликда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.