Kvars soati
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 278–279-b. — ziyouz.com
Kvars soati — vaqtni katta aniqlik b-n ölçaş va astronomik kuzatişlar uçun möljallangan soat. K.s.ning yurayotganligini kvars generatorining tebranişi b-n aniqlanadi. Işlaşi kvars kristalli plastinka halqa yoki brusok (rezonator)ning pyezoelektr xususiyatiga asoslangan. Rezonator bukilsa yoki qisilsa, ustki qatlamida elektr razryadlari hosil böladi, va, aksinça, unga özgaruvçan tok keltirilsa tebranib turadi. Pyezoelektr tebraniş çastotasidan vaqt aniqlanadi. Tebraniş çastotasi yuzlab KGs dan önlab MGs gaça boradi. K.s.ning sutkalik xatosi 0,001 sek. dan oşmaydi. K.s.da ikki poğonali termostat işlatiladi. U t-rani 0,001° aniqlikda uşlab turadi. Vaqtni biliş xizmatida kamida 2 ta K. s. dan foydalaniladi. Bunda ularning tebraniş çastotalari bir-biriga hamda astronomik kuzatiş natijalariga soliştiriladi. K.s. yordamida Yerning öz öqi atrofida notekis aylanişi aniqlandi. Özbekiston FA Astronomiya in-tida 4 K. s. yordamida astronomik kuzatişlar olib boriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КВАРЦ СОАТИ — вақтни катта аниқлик б-н ўлчаш ва астрономик кузатишлар учун мўлжалланган соат. К.с.нинг юраётганлигини кварц генераторининг тебраниши б-н аниқланади. Ишлаши кварц кристалли пластинка ҳалқа ёки брусок (резонатор)нинг пьезоэлектр хусусиятига асосланган. Резонатор букилса ёки қисилса, устки қатламида электр разрядлари ҳосил бўлади, ва, аксинча, унга ўзгарувчан ток келтирилса тебраниб туради. Пьезоэлектр тебраниш частотасидан вақт аниқланади. Тебраниш частотаси юзлаб КГц дан ўнлаб МГц гача боради. К.с.нинг суткалик хатоси 0,001 сек. дан ошмайди. К.с.да икки поғонали термостат ишлатилади. У т-рани 0,001° аниқликда ушлаб туради. Вақтни билиш хизматида камида 2 та К. с. дан фойдаланилади. Бунда уларнинг тебраниш частоталари бир-бирига ҳамда астрономик кузатиш натижаларига солиштирилади. К.с. ёрдамида Ернинг ўз ўқи атрофида нотекис айланиши аниқланди. Ўзбекистон ФА Астрономия ин-тида 4 К. с. ёрдамида астрономик кузатишлар олиб борилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.