Kvazarlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 270-b. — ziyouz.com
Kvazarlar (ing. quasistellar radiosource — kvaziyulduzli radiomanba) — burçak ölçamlari juda kiçik kosmik obyektlar. Galaktikamizdan ança uzoqda joylaşgan kuçli nurlaniş manbai bölib, optik diapazonda xira yulduzsimon körinişga ega. Ilk bor 1960 y. radionurlaniş manbai sifatida topilgan va keyinçalik ularni 16t—18t körinma kattalikdagi optik xira yulduz ekanligi ma'lum bölgan. Tez orada K.ning spektral çiziqlari qizilga keskin ravişda siljiganligi aniqlandi. Mac, 3C273 eng yoruğ kvazar hisoblanib, uning qizilga siljişi 0,158 ga teng, ya'ni bizdan ungaça bölgan masofa 630 megoparsek (Galaktikamiz ölçami 30 kiloparsek). Bugunga qadar 2000 ga yaqin K. topilgan. K. bizdan kosmologik masofada joylaşib, Koinot kengayişi jarayonida qatnaşadigan asosiy obyektlar hisoblanadi. Keyingi vaqtda topilgan kvazarning qizilga siljişi 5,0 dan katta bölib, u bizdan deyarli nur tezligi b-n uzoqlaşib bormoqda. Kvazar elektromagnit nurlaniş spektri böyiça sekundiga 1045—1047erg energiya tarqatadi. Afsuski, bunday kuçli nurlaniş mexanizmi ma'lum emas. Köpçilik nazariyotçilar fikriça: 1) bu — protogalaktika gazining markazdagi ötamassiv qora öraga akkretsiyasi tufayli ajralayotgan energiyadir; 2) K. Koinotning uzoq qismida tuğilayotgan bölajak «çaqaloq» galaktikalarning yadrolari hisoblanadi. Oxirgi fikr ÖzMU Astronomiya kafedrasida protogalaktikalarning noçiziqli modellarini tuziş va ularning gravitatsion beqarorliklarini topiş borasida analitik hamda sonli hisob-kitob usullarida körsatib berilgan. Eng uzoq K.ni Maydanak balandtoğ rasadxonasi Özbekiston FA Astronomiya in-ti, Öz MU b-n hamkorlikda gravitatsion linzalarni zaryad yiğuvçi matritsalar usuli b-n olib borilayotgan dasturi yordamida kuzatişmokda.
Salohiddin Nuritdinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КВАЗАРЛАР (инг. quasistellar radiosource — квазиюлдузли радиоманба) — бурчак ўлчамлари жуда кичик космик объектлар. Галактикамиздан анча узоқда жойлашган кучли нурланиш манбаи бўлиб, оптик диапазонда хира юлдузсимон кўринишга эга. Илк бор 1960 й. радионурланиш манбаи сифатида топилган ва кейинчалик уларни 16т—18т кўринма катталикдаги оптик хира юлдуз эканлиги маълум бўлган. Тез орада К.нинг спектрал чизиқлари қизилга кескин равишда силжиганлиги аниқланди. Mac, 3C273 энг ёруғ квазар ҳисобланиб, унинг қизилга силжиши 0,158 га тенг, яъни биздан унгача бўлган масофа 630 мегопарсек (Галактикамиз ўлчами 30 килопарсек). Бугунга қадар 2000 га яқин К. топилган. К. биздан космологик масофада жойлашиб, Коинот кенгайиши жараёнида қатнашадиган асосий объектлар ҳисобланади. Кейинги вақтда топилган квазарнинг қизилга силжиши 5,0 дан катта бўлиб, у биздан деярли нур тезлиги б-н узоқлашиб бормоқда. Квазар электромагнит нурланиш спектри бўйича секундига 1045—1047эрг энергия тарқатади. Афсуски, бундай кучли нурланиш механизми маълум эмас. Кўпчилик назариётчилар фикрича: 1) бу — протогалактика газининг марказдаги ўтамассив қора ўрага аккрецияси туфайли ажралаётган энергиядир; 2) К. Коинотнинг узоқ қисмида туғилаётган бўлажак «чақалоқ» галактикаларнинг ядролари ҳисобланади. Охирги фикр ЎзМУ Астрономия кафедрасида протогалактикаларнинг ночизиқли моделларини тузиш ва уларнинг гравитацион беқарорликларини топиш борасида аналитик ҳамда сонли ҳисоб-китоб усулларида кўрсатиб берилган. Энг узоқ К.ни Майданак баландтоғ расадхонаси Ўзбекистон ФА Астрономия ин-ти, Ўз МУ б-н ҳамкорликда гравитацион линзаларни заряд йиғувчи матрицалар усули б-н олиб борилаётган дастури ёрдамида кузатишмокда.
Салоҳиддин Нуритдинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.