Kvazizarralar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 270–271-b. — ziyouz.com
Kvazizarralar — kondensatlanuvçi (bir holatdan ikkinçi holatga ötuvçi) muhitlar (qattiq jism, suyuq geliy) ning elementar uyğonişlari. Ular özlarini kvant zarralardek tutadi. K. tuşunçasini fanga 1940 y.da L. D. Landau kiritgan. Kondensatlanuvçi muhitlar xossalarini şu muhitni taşkil qilgan molekulalar, atomlar, ionlar va elektronlarning xossalari orqali nazariy jihatdan tavsiflaş va tuşuntiriş ança qiyin. Çunki hajm birligi 1 sm3 dagi zarralar soni köp (1022—1023) va bu zarralar özaro kuçli ta'sirlaşadi. Zarralarning ta'sirlaşişi tufayli kondensatlanuvçi muqitning töla energiyasi (ideal gazniki singari) ayrim zarralar energiyalari yiğindisidan iborat bölmaydi. Uning zarralari kvant mexanika qonunlariga böysunadi. Şu sababli, kondensatlanuvçi muhitning kvant nazariyalarida maxsus tuşunça — K. tuşunçasi paydo böldi. Real zarralar singari K. ham energiya, impuls va yelmyalari b-n ifodalanişi mumkin. Har xil energiya holatlari orasidagi öyinlar, umuman olganda, barça elektronlar harakatiga ta'sir qiladi. Kondensatlanuvçi sistema sathlaridan birining uyğonişi şu joyning özidagina qolmay, balki sistemadagi qöşni elektronlarga uyğoniş tölqini körinişida uzatiladi, u ma'lum çastota v va tölqin uzunligi X ga ega böladi. Kvant mexanikada K. deb ataladigan hamda energiyasi hv va impulsi p=h/X (u kvaziipuls deb ataladi) bölgan kvant mos keladi. Buni bir oz boşqaçaroq tuşuntiriş ham mumkin: kondensatlanuvçi sistemaning har bir navbatdagi uyğoniş holatiga ötişi yangi K. ning paydo bölişi deb qaraladi. K. energiyasi sistema satxlari energiyalari farqiga teng.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КВАЗИЗАРРАЛАР — конденсатланувчи (бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтувчи) муҳитлар (қаттиқ жисм, суюқ гелий) нинг элементар уйғонишлари. Улар ўзларини квант зарралардек тутади. К. тушунчасини фанга 1940 й.да Л. Д. Ландау киритган. Конденсатланувчи муҳитлар хоссаларини шу муҳитни ташкил қилган молекулалар, атомлар, ионлар ва электронларнинг хоссалари орқали назарий жиҳатдан тавсифлаш ва тушунтириш анча қийин. Чунки ҳажм бирлиги 1 см3 даги зарралар сони кўп (1022—1023) ва бу зарралар ўзаро кучли таъсирлашади. Зарраларнинг таъсирлашиши туфайли конденсатланувчи муқитнинг тўла энергияси (идеал газники сингари) айрим зарралар энергиялари йиғиндисидан иборат бўлмайди. Унинг зарралари квант механика қонунларига бўйсунади. Шу сабабли, конденсатланувчи муҳитнинг квант назарияларида махсус тушунча — К. тушунчаси пайдо бўлди. Реал зарралар сингари К. ҳам энергия, импульс ва елмялари б-н ифодаланиши мумкин. Ҳар хил энергия ҳолатлари орасидаги ўйинлар, умуман олганда, барча электронлар ҳаракатига таъсир қилади. Конденсатланувчи система сатҳларидан бирининг уйғониши шу жойнинг ўзидагина қолмай, балки системадаги қўшни электронларга уйғониш тўлқини кўринишида узатилади, у маълум частота v ва тўлқин узунлиги X га эга бўлади. Квант механикада К. деб аталадиган ҳамда энергияси hv ва импульси p=h/X (у квазиипульс деб аталади) бўлган квант мос келади. Буни бир оз бошқачароқ тушунтириш ҳам мумкин: конденсатланувчи системанинг ҳар бир навбатдаги уйғониш ҳолатига ўтиши янги К. нинг пайдо бўлиши деб қаралади. К. энергияси система сатхлари энергиялари фарқига тенг.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.