Lahja
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com
Lahja LAHJA, dialekt — umumxalq tilining muayyan çegaralangan hududda joylaşgan kişilar jamoasida bevosita aloqa vositasi sifatida qöllanuvçi va nisbatan yaxlit lisoniy tizim b-n ajralib turuvçi körinişi. L. bir qator kattaroq til tuzilmasi tarkibiga kiradi, uşbu butunlikning boşqa qismlariga, boşqa L.lariga qarşi qöyilib, taqqoslanadi va ular b-n umumiy xususiyatlarga ega böladi. Hududiy L.lar tovuşlar tarkibi, grammatika, söz yasalişi, leksika nuqtai nazaridan muayyan tafovutlarga ega böladilar. Bunday farqlar sezilmas darajada bölib, aniq, bir tilning turli L.larida sözlovçilar bir-birini yaxşi tuşunişadi (mas, özbek tili L. va şevalari), boşqa tillarning L.lari bir-biridan kuçli farq qilib, bunda turli L.larda sözlovçilarning özaro aloqasi qiyinlaşadi yoki mumkin bölmaydi (mas, nemis, xitoy tillari L.lari). L. umumxalq tilining quyi bosqiçi hisoblanadi, u şevaga nisbatan keng ma'noga ega bölib, şevalar yiğindisidan tarkib topadi. Mas, etnogenetik jihatdan köp tarkibli bölgan özbek tilida 3 ta asosiy L. farqlanadi: qorluq-çigil-uyğur L.si — Farğona vodiysidagi, Toşkent va Zarafşon vohalaridagi şaharlar va ularga yaqin aholi maskanlari şevalarini özi içiga oladi; qipçoq L.si — Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Şim. Xorazmdagi hamda Farğona va Ohangaron vodiylaridagi «j»lovçi özbek şevalarini öz içiga oladi; öğuz L.si — Jan. Xorazm (Urganç, Xiva, Xonqa, Hazorasp va b.) va Turkmanistondagi özbek şevalaridan iborat. Mazkur L.larning fonetikasi, grammatikasi va luğat tarkibida bir-biridan farq qiluvçi xususiyatlar mavjud, lekin bu farqlar ularni bir-biridan keskin ajratmaydi. Bu L.lar özbek xalqi va tilining paydo bölişi va rivojlanişida yetakçi örin egallab, qoz. özbek adabiy tilining şakllanişi va undagi ayrim lisoniy hodisalarning barqarorlaşişida iştirok etgan. Qorluq L.sining Toşkent va Farğona tip şevalari hoz. özbek adabiy tilining tayanç şevalari hisoblanadi. Özbek adabiy tili hozir ham L.lardagi eng ifodali, köp ma'noli sözlar va iboralar, maqbul grammatik şakllar hisobiga boyib bormoqda. Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАҲЖА, диалект — умумхалқ тилининг муайян чегараланган ҳудудда жойлашган кишилар жамоасида бевосита алоқа воситаси сифатида қўлланувчи ва нисбатан яхлит лисоний тизим б-н ажралиб турувчи кўриниши. Л. бир қатор каттароқ тил тузилмаси таркибига киради, ушбу бутунликнинг бошқа қисмларига, бошқа Л.ларига қарши қўйилиб, таққосланади ва улар б-н умумий хусусиятларга эга бўлади. Ҳудудий Л.лар товушлар таркиби, грамматика, сўз ясалиши, лексика нуқтаи назаридан муайян тафовутларга эга бўладилар. Бундай фарқлар сезилмас даражада бўлиб, аниқ, бир тилнинг турли Л.ларида сўзловчилар бир-бирини яхши тушунишади (мас, ўзбек тили Л. ва шевалари), бошқа тилларнинг Л.лари бир-биридан кучли фарқ қилиб, бунда турли Л.ларда сўзловчиларнинг ўзаро алоқаси қийинлашади ёки мумкин бўлмайди (мас, немис, хитой тиллари Л.лари). Л. умумхалқ тилининг қуйи босқичи ҳисобланади, у шевага нисбатан кенг маънога эга бўлиб, шевалар йиғиндисидан таркиб топади. Мас, этногенетик жиҳатдан кўп таркибли бўлган ўзбек тилида 3 та асосий Л. фарқланади: қорлуқ-чигил-уйғур Л.си — Фарғона водийсидаги, Тошкент ва Зарафшон воҳаларидаги шаҳарлар ва уларга яқин аҳоли масканлари шеваларини ўзи ичига олади; қипчоқ Л.си — Самарқанд, Бухоро, Сурхондарё, Шим. Хоразмдаги ҳамда Фарғона ва Оҳангарон водийларидаги «ж»ловчи ўзбек шеваларини ўз ичига олади; ўғуз Л.си — Жан. Хоразм (Урганч, Хива, Хонқа, Ҳазорасп ва б.) ва Туркманистондаги ўзбек шеваларидан иборат. Мазкур Л.ларнинг фонетикаси, грамматикаси ва луғат таркибида бир-биридан фарқ қилувчи хусусиятлар мавжуд, лекин бу фарқлар уларни бир-биридан кескин ажратмайди. Бу Л.лар ўзбек халқи ва тилининг пайдо бўлиши ва ривожланишида етакчи ўрин эгаллаб, қоз. ўзбек адабий тилининг шаклланиши ва ундаги айрим лисоний ҳодисаларнинг барқарорлашишида иштирок этган. Қорлуқ Л.сининг Тошкент ва Фарғона тип шевалари ҳоз. ўзбек адабий тилининг таянч шевалари ҳисобланади. Ўзбек адабий тили ҳозир ҳам Л.лардаги энг ифодали, кўп маъноли сўзлар ва иборалар, мақбул грамматик шакллар ҳисобига бойиб бормоқда. Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.