La'l
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58-b. — ziyouz.com
La'l — mineral, şpinelning qizğiş, puşti rangli xili. Qattiqligi 7,5—8 bölib, olmos, yoqutdan keyin 3-örinda. Kub singoniyali, kristallari oktaedr şaklida, ziçligi 3,5—4,1 g/sm3. Temir, xrom, rux, şuningdek, natriy va kaliy aralaşmalari uçraydi. Mineralning yangi aralaşmalari tarkibi va genetik xususiyatlariga boğliq ravişda kizil, kök, yaşil, qönğir va qora bölişi mumkin, şişasimon yaltiroq. L. uzoq vaqt yoqut deb notöğri nomlangan. Ular bir-biridan farq qiladi. 7-a.da Badaxşon (Pomir)da katta L. koni topilganidan söng bu mineralning fizik va kimyoviy xususiyatlari örganilib, yoqut korundning qizil ranglisi, L. esa şpinelning kizil xili ekanligi aniklandi. L. yoqutdan yumşoqroq, birok, olovga çidamli. Beruniy L.ni quyidagiça ta'riflagan: «La'l özining rangi va jilvalanib turişi b-n yoqutga juda öxşaydi, lekin qattiqligi jihatdan undan qoladi, şuning uçun bu mineralning qirralari tez sinib ketadi». Magmadan ajralib çiqqan issiq gaz eritmalarining ohaktoşlarga ta'siridan L. hosil böladi. Özbekiston, umuman Örta Osiyoda şpinel keng tarqalgan bölmasada, Pomirdagina uning konlari topilgan. Bu konlar esa butunlay qazib olingan. L. faqat asl toş sifatida zargarlikda işlatiladi. Hozir sun'iy yöl b-n ham olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАЪЛ — минерал, шпинелнинг қизғиш, пушти рангли хили. Қаттиқлиги 7,5—8 бўлиб, олмос, ёқутдан кейин 3-ўринда. Куб сингонияли, кристаллари октаэдр шаклида, зичлиги 3,5—4,1 г/см3. Темир, хром, рух, шунингдек, натрий ва калий аралашмалари учрайди. Минералнинг янги аралашмалари таркиби ва генетик хусусиятларига боғлиқ равишда кизил, кўк, яшил, қўнғир ва қора бўлиши мумкин, шишасимон ялтироқ. Л. узоқ вақт ёқут деб нотўғри номланган. Улар бир-биридан фарқ қилади. 7-а.да Бадахшон (Помир)да катта Л. кони топилганидан сўнг бу минералнинг физик ва кимёвий хусусиятлари ўрганилиб, ёқут корунднинг қизил ранглиси, Л. эса шпинелнинг кизил хили эканлиги аникланди. Л. ёқутдан юмшоқроқ, бирок, оловга чидамли. Беруний Л.ни қуйидагича таърифлаган: «Лаъл ўзининг ранги ва жилваланиб туриши б-н ёқутга жуда ўхшайди, лекин қаттиқлиги жиҳатдан ундан қолади, шунинг учун бу минералнинг қирралари тез синиб кетади». Магмадан ажралиб чиққан иссиқ газ эритмаларининг оҳактошларга таъсиридан Л. ҳосил бўлади. Ўзбекистон, умуман Ўрта Осиёда шпинел кенг тapқалган бўлмасада, Помирдагина унинг конлари топилган. Бу конлар эса бутунлай қазиб олинган. Л. фақат асл тош сифатида заргарликда ишлатилади. Ҳозир сунъий йўл б-н ҳам олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.