Laminar oqim
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25–26-b. — ziyouz.com
Laminar oqim (lot. lamina — plastinka, qatlam) — suyuqlik yoki gazning tartibli (qatlamli) aralaşmasdan oqişi. L. o.da suyuqlik (gaz) oqimga nisbatan parallel ravişda qatlam-qatlam bölib siljiydi. Suyukdik (gaz) larning kiçik tezlik b-n oqişi, öta qovuşoq suyukliklarning oqişi, şuningdek, kiçik hajmdagi jismdan suyuqlikning ohista oqib ötişi va b. L. o.ga misol böladi. Suyuqliklarning ingiçka (kapillyar) naydan oqiş paytida, podşipnikdagi moy qatlamida, jism sirtidan suyuklik yoki gaz oqib ötayotganda şu sirt yaqinida hosil böluvçi çegara qatlamlarda va b.da L.o.ni kuzatiş mumkin. Suyuqlik (gaz)larning harakat tezligi oşa borib, vaqtning ma'lum paytida L.o. tartibsiz turbulent okimga aylanadi.
Suyukliklarning naydagi L. o.ini kuzatiş uçun ingliz fizigi O.Reynolde katta bakdagi suyuqlikni uzun şişa nay orqali, kiçik tezlik b-n oqizgan. Şu naydagi suyuqlikka rangli suyuklik qöşib, ohista oqizilganda, rangli suyuklik nay böylab rangsiz suyuqlikka aralaşmasdan yönaladi. Naydagi suyuklik oqimining tezligi oşirilsa, ma'lum tezlikdan keyin rangli suyuklik rangeiz suv qat-lamlari b-n aralaşib ketadi, ya'ni suyuqlikning laminar harakati yöqolib, örniga tartibsiz — turbulent harakat paydo böla boşlaydi. Suyuqlikning oqiş maromi Reynolde soni Re b-n belgilanadi. Laminar harakat Re ning biror qiymatida (kritik qiy-mati Re da) buziladi. Re < Re kr bölganda L.o., Re > Re kr bölganda esa turbulent oqim röy beradi. Naydagi suyuqlikning qovuşoq L.o.i Puazeyl qonuni orqali aniqlanadi. L.o. gidrotexnikada hisobga olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАМИНАР ОҚИМ (лот. lamina — пластинка, қатлам) — суюқлик ёки газнинг тартибли (қатламли) аралашмасдан оқиши. Л. о.да суюқлик (газ) оқимга нисбатан параллел равишда қатлам-қатлам бўлиб силжийди. Суюкдик (газ) ларнинг кичик тезлик б-н оқиши, ўта қовушоқ суюкликларнинг оқиши, шунингдек, кичик ҳажмдаги жисмдан суюқликнинг оҳиста оқиб ўтиши ва б. Л. о.га мисол бўлади. Суюқликларнинг ингичка (капилляр) найдан оқиш пайтида, подшипникдаги мой қатламида, жисм сиртидан суюклик ёки газ оқиб ўтаётганда шу сирт яқинида ҳосил бўлувчи чегара қатламларда ва б.да Л.о.ни кузатиш мумкин. Суюқлик (газ)ларнинг ҳаракат тезлиги оша бориб, вақтнинг маълум пайтида Л.о. тартибсиз турбулент окимга айланади.
Суюкликларнинг найдаги Л. о.ини кузатиш учун инглиз физиги О.Рейнольде катта бакдаги суюқликни узун шиша най орқали, кичик тезлик б-н оқизган. Шу найдаги суюқликка рангли суюклик қўшиб, оҳиста оқизилганда, рангли суюклик най бўйлаб рангсиз суюқликка аралашмасдан йўналади. Найдаги суюклик оқимининг тезлиги оширилса, маълум тезликдан кейин рангли суюклик рангеиз сув қат-ламлари б-н аралашиб кетади, яъни суюқликнинг ламинар ҳаракати йўқолиб, ўрнига тартибсиз — турбулент ҳаракат пайдо бўла бошлайди. Суюқликнинг оқиш мароми Рейнольде сони Re б-н белгиланади. Ламинар ҳаракат Re нинг бирор қийматида (критик қий-мати Re да) бузилади. Re < Re кр бўлганда Л.о., Re > Re кр бўлганда эса турбулент оқим рўй беради. Найдаги суюқликнинг қовушоқ Л.о.и Пуазейль қонуни орқали аниқланади. Л.о. гидротехникада ҳисобга олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.