Landşaft geokimyosi
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 29–30-b. — ziyouz.com
Landşaft geokimyosi - 20-a. ning 40-y.larida tabiiy geografiya va geokimyo fanlari tutaşgan çegarada vujudga kelgan ilmiy yönaliş. Kimyoviy elementlarning geografik landşaftlardagi migratsiyasi (qayta taqsimlanişi) ni geokimyo va biogeokimyo usullari b-n örganadi. L.g.ga B. B. Polinov, V. I. Vernadskiy, A. Ye. Fersman, V. V. Dokuçayevlar asos solgan. B. B. Polinov birinçi bölib L.g. vazifasini aniqlab berdi, uni örganiş metodlarini işlab çikdi.
Geokimyo nuqtai nazaridan landşaftlar yer yuzasining ayrim qismi bölib, ularda quyoş energiyasi ta'sirida atmosfera, gidrosfera va litosferadagi kimyoviy elementlarning migratsiyasi amalga oşadi.
L.g. atmosfera-ösimlik, ösimliktuproq, tuproq-suv, suv va jinslar, ya'ni landşaftlarning migratsiyasini tadqiq qiladi. L.g. maxsus landşaftlar geokimyosi xaritalarida öz aksini topadi. Bunday xaritalarda ruda konlari uçraşi mumkin. Mac, ösimlik, tuproq, suv va toğ jinslarining tarkibini geokimyoviy örganiş natijasida Armaniston, Jan. Ural, Buryatiya va b. joylarda yangi konlar topildi. Özbekiston hududida L.g.ni örganiş 1955—58 y.lardan boşlandi. Bunda aso-siy yönaliş çöl r-nlari ösimliklaridagi mikroelementlardan va bio-geokimyoviy usullardan ruda konlari qidirişda foydalanişga qaratilgan edi. Landşaftlar turining har birida kimyoviy elementlarning holati ularda mavjud bölgan tabiiy şaroitlar b-n belgilanadi. Özbekiston hudu-di fizik-geografik va geologik xususiyatlarga köra, 2 yirik landşaft — tekislik (çöl) va toğli r-nlarga bölinadi.
I. H. Hamroboyev rahbarligida Qizilqum, Nurota va Qurama toğlaridagi yer yuzasiga çiqmagan nodir va rangli metallarning öşa xutsuddagi ösimlik, tuproq va suv tarkibi b-n boğliqligi örganildi. Muayyan konlardan darak beruvçi indikator ösimlik turlari aniqlanib, geokimyoviy maydonlar belgilanadi. Qurama toğlarning ku-muş, qörğoşin, rux konlaridagi ösimlik va suvda marganets, titan elementlarini yiğuvçi bakteriyalarning ayrim turlari mavjudligi, oltin konlarida esa faqat titanni yiğuvçi bakteriyalar borligi aniqlandi. Ruda konlarini qidirib topişda, atrof muhitni muhofaza qiliş muammolarini hal qiliş, soğliqni saqlaş, q.x. va b. sohalardagi L.g.ning yangi usullaridan foydalaniş juda muhimdir.
Ad.: Predelman A. I., Geoximiya landşafta, M., 1975.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАНДШАФТ ГЕОКИМЁСИ - 20-а. нинг 40-й.ларида табиий география ва геокимё фанлари туташган чегарада вужудга келган илмий йўналиш. Кимёвий элементларнинг географик ландшафтлардаги миграцияси (қайта тақсимланиши) ни геокимё ва биогеокимё усуллари б-н ўрганади. Л.г.га Б. Б. Полинов, В. И. Вернадский, А. Е. Ферсман, В. В. Докучаевлар асос солган. Б. Б. Полинов биринчи бўлиб Л.г. вазифасини аниқлаб берди, уни ўрганиш методларини ишлаб чикди.
Геокимё нуқтаи назаридан ландшафтлар ер юзасининг айрим қисми бўлиб, уларда қуёш энергияси таъсирида атмосфера, гидросфера ва литосферадаги кимёвий элементларнинг миграцияси амалга ошади.
Л.г. атмосфера-ўсимлик, ўсимликтупроқ, тупроқ-сув, сув ва жинслар, яъни ландшафтларнинг миграциясини тадқиқ қилади. Л.г. махсус ландшафтлар геокимёси хариталарида ўз аксини топади. Бундай хариталарда руда конлари учраши мумкин. Mac, ўсимлик, тупроқ, сув ва тоғ жинсларининг таркибини геокимёвий ўрганиш натижасида Арманистон, Жан. Урал, Бурятия ва б. жойларда янги конлар топилди. Ўзбекистон ҳудудида Л.г.ни ўрганиш 1955—58 й.лардан бошланди. Бунда асо-сий йўналиш чўл р-нлари ўсимликларидаги микроэлементлардан ва био-геокимёвий усуллардан руда конлари қидиришда фойдаланишга қаратилган эди. Ландшафтлар турининг ҳар бирида кимёвий элементларнинг ҳолати уларда мавжуд бўлган табиий шароитлар б-н белгиланади. Ўзбекистон ҳуду-ди физик-географик ва геологик хусусиятларга кўра, 2 йирик ландшафт — текислик (чўл) ва тоғли р-нларга бўлинади.
И. Ҳ. Ҳамробоев раҳбарлигида Қизилқум, Нурота ва Қурама тоғларидаги ер юзасига чиқмаган нодир ва рангли металларнинг ўша хуцуддаги ўсимлик, тупроқ ва сув таркиби б-н боғлиқлиги ўрганилди. Муайян конлардан дарак берувчи индикатор ўсимлик турлари аниқланиб, геокимёвий майдонлар белгиланади. Қурама тоғларнинг ку-муш, қўрғошин, рух конларидаги ўсимлик ва сувда марганец, титан элементларини йиғувчи бактерияларнинг айрим турлари мавжудлиги, олтин конларида эса фақат титанни йиғувчи бактериялар борлиги аниқланди. Руда конларини қидириб топишда, атроф муҳитни муҳофаза қилиш муаммоларини ҳал қилиш, соғлиқни сақлаш, қ.х. ва б. соҳалардаги Л.г.нинг янги усулларидан фойдаланиш жуда муҳимдир.
Ад.: Предельман А. И., Геохимия ландшафта, М., 1975.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.