Lantanoidlar
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 31–32-b. — ziyouz.com
Lantanoidlar (lantan va yun. eidos — köriniş), lantanidlar — Mendeleyev davriy sistemasining IV davrida lantandan söng joylaşgan va xossalariga köra, unga öxşaydigan kimyoviy elementlar guruhi. Tartib raqamlari 58 dan 71 gaça bölgan 14 element: seriy (Se), prazeodim (Rg), neodim (Nd), prometiy (Rt), samariy (Sm), yevropiy (Yey), gadoliniy (Gd), terbiy (Tb), disproziy (Dy), golmiy (No), erbiy (Yeg), tuliy (Tt), itterbiy (Yb), lyutetsiy (i)dan iborat. Bu guruh elementlari lantan, ittriy, skandiylar b-n birgalikda nodir-yer elementlari deb ataladi. L. seriy va ittriy guruhçalariga bölinadi. L.ning bir neça tabiiy va sun'iy izotoplari mavjud. L.ning sirtqi ikki elektron qobiqlari bir xil tuzilganligi tufayli ularning fizik-kimyoviy xos-salari, spektrlari öxşaş. L. — kumuşdek oq, ba'zilari, mas, prazeodim, neodim sarğiş metallar. Seriy guruhçasi elementlarining suyukdaniş t-rasi ittriy guruhçasi elementlariga qaraganda ança past. Barça L. va lantanda paramagnit, ba'zilarida ferromagnit xossalari bor. Ular juda toza metall va yumşoq bölgani uçun işlo-vi oson. Köpgina L. uç, ba'zilari tört va ikki valentli L. va lantan kimyoviy jihatdan juda faol. Ular ança turğun oksidlar, galogenidlar, sulfidlar hosil qiladi, vodorod, uglerod, uglevodorodlar, uglerod (II)- va (IV)- oksid, azot, fosfor va b. elementlar b-n reaksiyaga kirişadi. L. suvni parçalaydi, xlorid, sulfat, nitrat kislotalarda oson eriydi. Ftorid va fosfat kislotalar ta'siriga çidamli. Lantan, seriy, prazeodim, neodim quruq va nam havoda uy t-rasidayoq tez korroziyaga uçraydi. Qolgan metallar kam oksidlanadi, yaltiroqligini uzoq vaqt saqlaydi. L. oksidlari juda mustahkam bölib, yuqori t-rada, mas, lantan oksid (La2O3) 2000°, seriy oksid (SeO3) 2500° da suyuqlanadi. 200°dan yuqorida L. galogenlarning hammasi b-n faol reaksiyaga kirişadi. Hosil bölgan galogenidlar ança yuqori t-rada suyuklanadi va qaynaydi. L. vodorodni uy t-rasidayoq biriktirib oladi; 200— 250° da reaksiya tezlaşib, gidridlar hosil böladi. Azot b-n esa 750— 1000°da reaksiyaga kirişib, RN (bu yerda R — L.) körinişidagi nitridlar hosil qiladi. L. qizdirilganda uglerod, uglerod (P)-oksid, karbonat angidrid, metan gazi b-n birikadi va RC2 (bu yerda R—L) körinişidagi karbid hosil qiladi. Ular havo va suvda oson parçalanadi. L. oltingugurt buğlarida qizdirilganda sulfidlar hosil böladi. Ular issiqqa çidamli va qiyin suyuqlanadi.
L.ning gidroksidlari asos xossalarini namoyon qiladi, suvda va işqorlarda oz eriydi. Uç valentli L.ning xloridlari, sulfatlari va nitratlari suvda eriydi. Ftoridlari va ok-salatlari suvda va suyultirilgan mineral kislotalarda oz eriydi. L.ning fosfatlari, karbonatlari va ferritsianidlari suvda qiyin eriydi.
L. köpgina organik moddalar b-n kompleks birikmalar hosil qiladi. Bulardan limon kislota va aminopoli-sirka kislota qatori — nitrilotri-sirka kislota (NTA) va etilendia-mintetrasirka kislota (EDTA) va b. b-n hosil qilgan kompleks birikmalarning ahamiyati katta. L. yer pöstining massa jihatdan 1,78-10~2%ini taşkil qiladi. Ayniqsa, lantan, seriy va neodim keng tarqalgan. L. tarkibida nodir-yer elementlari bor minerallardan (250 dan ortiq) metallotermik hamda elektroliz usulida olinadi. L. qora va rangli metallurgiya, şişa, kimyo, töqimaçilik sanoatida, optik asboblar va teri (kön) i.ç.da, radioelektronika sanoatida, atom reaktorlarida işlatiladi. Keyingi vaqtda L.dan q.x.da insektitsid va mikroöğit sifatida foydalanilmoqda. Stalina Kosimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАНТАНОИДЛАР (лантан ва юн. eidos — кўриниш), лантанидлар — Менделеев даврий системасининг IV даврида лантандан сўнг жойлашган ва хоссаларига кўра, унга ўхшайдиган кимёвий элементлар гуруҳи. Тартиб рақамлари 58 дан 71 гача бўлган 14 элемент: церий (Се), празеодим (Рг), неодим (Nd), прометий (Рт), самарий (Sm), европий (Ей), гадолиний (Gd), тербий (Tb), диспрозий (Dy), гольмий (Но), эрбий (Ег), тулий (Тт), иттербий (Yb), лютеций (Ьи)дан иборат. Бу гуруҳ элементлари лантан, иттрий, скандийлар б-н биргаликда нодир-ер элементлари деб аталади. Л. церий ва иттрий гуруҳчаларига бўлинади. Л.нинг бир неча табиий ва сунъий изотоплари мавжуд. Л.нинг сиртқи икки электрон қобиқлари бир хил тузилганлиги туфайли уларнинг физик-кимёвий хос-салари, спектрлари ўхшаш. Л. — кумушдек оқ, баъзилари, мас, празеодим, неодим сарғиш металлар. Церий гуруҳчаси элементларининг суюкданиш т-раси иттрий гуруҳчаси элементларига қараганда анча паст. Барча Л. ва лантанда парамагнит, баъзиларида ферромагнит хоссалари бор. Улар жуда тоза металл ва юмшоқ бўлгани учун ишло-ви осон. Кўпгина Л. уч, баъзилари тўрт ва икки валентли Л. ва лантан кимёвий жиҳатдан жуда фаол. Улар анча турғун оксидлар, галогенидлар, сульфидлар ҳосил қилади, водород, углерод, углеводородлар, углерод (II)- ва (IV)- оксид, азот, фосфор ва б. элементлар б-н реакцияга киришади. Л. сувни парчалайди, хлорид, сульфат, нитрат кислоталарда осон эрийди. Фторид ва фосфат кислоталар таъсирига чидамли. Лантан, церий, празеодим, неодим қуруқ ва нам ҳавода уй т-расидаёқ тез коррозияга учрайди. Қолган металлар кам оксидланади, ялтироқлигини узоқ вақт сақлайди. Л. оксидлари жуда мустаҳкам бўлиб, юқори т-рада, мас, лантан оксид (La2O3) 2000°, церий оксид (СеО3) 2500° да суюқланади. 200°дан юқорида Л. галогенларнинг ҳаммаси б-н фаол реакцияга киришади. Ҳосил бўлган галогенидлар анча юқори т-рада суюкланади ва қайнайди. Л. водородни уй т-расидаёқ бириктириб олади; 200— 250° да реакция тезлашиб, гидридлар ҳосил бўлади. Азот б-н эса 750— 1000°да реакцияга киришиб, RN (бу ерда R — Л.) кўринишидаги нитридлар ҳосил қилади. Л. қиздирилганда углерод, углерод (П)-оксид, карбонат ангидрид, метан гази б-н бирикади ва RC2 (бу ерда R—Л) кўринишидаги карбид ҳосил қилади. Улар ҳаво ва сувда осон парчаланади. Л. олтингугурт буғларида қиздирилганда сульфидлар ҳосил бўлади. Улар иссиққа чидамли ва қийин суюқланади.
Л.нинг гидроксидлари асос хоссаларини намоён қилади, сувда ва ишқорларда оз эрийди. Уч валентли Л.нинг хлоридлари, сульфатлари ва нитратлари сувда эрийди. Фторидлари ва ок-салатлари сувда ва суюлтирилган минерал кислоталарда оз эрийди. Л.нинг фосфатлари, карбонатлари ва феррицианидлари сувда қийин эрийди.
Л. кўпгина органик моддалар б-н комплекс бирикмалар ҳосил қилади. Булардан лимон кислота ва аминополи-сирка кислота қатори — нитрилотри-сирка кислота (НТА) ва этилендиа-минтетрасирка кислота (ЭДТА) ва б. б-н ҳосил қилган комплекс бирикмаларнинг аҳамияти катта. Л. ер пўстининг масса жиҳатдан 1,78-10~2%ини ташкил қилади. Айниқса, лантан, церий ва неодим кенг тарқалган. Л. таркибида нодир-ер элементлари бор минераллардан (250 дан ортиқ) металлотермик ҳамда электролиз усулида олинади. Л. қора ва рангли металлургия, шиша, кимё, тўқимачилик саноатида, оптик асбоблар ва тери (кўн) и.ч.да, радиоэлектроника саноатида, атом реакторларида ишлатилади. Кейинги вақтда Л.дан қ.х.да инсектицид ва микроўғит сифатида фойдаланилмоқда. Сталина Косимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.