Laos
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–36-b. — ziyouz.com
Laos LAOS, Laos Xalq Demokratik Respublikasi (Sathalanalat Pasathipatai Pasacon Lao) — Jan.-Şar-qiy Osiyoda, Hindixitoy ya.o.ning markaziy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 236,8 ming km2. Aholisi 5,6 mln. kişi (2001). Poytaxti — Vyentyan ş. Ma'muriy jihatdan 13 kxueng (viloyat)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. L. — xalq-demokratik respublikasi. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 y. 14 avg.da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1998 y.dan Kxamtay Sipxandon), u Millat majlisi tomonidan 5 yil muddatga saylanadi, boş vazir, vazirlar va b. mansabdor şaxslarni tayinlaş huquqiga ega. Qonun çiqaruvçi hokimiyat Millat majlisi (bir palatali parlament) bölib, u aholi tomonidan umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 5 yil muddatga saylanadi. Ijroiya hokimiyat — boş vazir boşçiligidagi hukumat.
Tabiati. L., asosan, toğli mamlakat. L.ning şim. örtaça balandlikdagi toğ tizmalari va platodan iborat. Trannin toğligida L .dagi eng baland çöqqi — Bia toği (2820 m) joylaşgan. Mamlakat şarqida Annam toğining Çiongşon tizmasi, jan.da Boloven platosi bor. Mamlakat ğarbi va jan.-ğarbi allyuvial tuproqli pasttekislikdan iborat. Relyefning karst şakllari tarqalgan. L.da temir rudasi, qalay, oltin, rangli va noyob metallar, kömir, kaliy tuzi, çaqmoqtoş konlari mavjud.
Iqlimi subekvatorial, mussonli. Yanv.ning örtaça t-rasi şim.da 15° dan jan.da 23°gaça, iyulniki 28—30°. Toğlarida qora sovuq bölib turadi. Yillik yoğin toğlarda 3000 mm gaça, platoda 1600 mm. Noyab.—apr. quruq mavsum, may — okt. namgarçilik mavsumi hisoblanadi. Yirik daryosi — Mekong; uning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Falokatli suv toşqinlari bölib turadi. Tuproqlari, asosan, toğ laterit tuproqlar. L. hududining 2/3 kismi örmon (tik, bambuk, dub, qarağay, puşti, qora va sandal daraxtlari). Plato va vodiylarida savanna. Hayvonot dunyosi boy: fil, yölbars, krşton, ayiq va b. uçraydi. Maymunlar, sudralib yuruvçilardan ilon, kaltakesak, timsoh köp. Xilma-xil quşlar, körşapalaklar yaşaydi.
Aholisi. Asosiy aholisi lao (70%); şuningdek kxmu, meo, yao va b. xalqlar — xitoylar, vyetnamlar, hindlar va b. yaşaydi. Rasmiy til — lao (laos) tili. Aholisining köpçiligi buddaviylikka, qolganlari an'anaviy mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi. Aholisining 19% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Vyentyan, Savannakxet, Luang-prabang, Pakse, Txakxek.
Tarixi. L. hududida odam yuqori paleolit davridan yaşaydi. Mil. 1-ming yillikning 1-yarmida L. hududida kxmerlar davlati — Funanning siyosiy va iqtisodiy ta'siri kuçli bölgan. Funan örniga kelgan Çenla (7— 8-a.lar) va Kambujadeş (9—13-a.lar) davlatlari davrida L. ning jan. hamda markaziy qismida kal'alar va şaharlar bunyod etildi. 9-a.ga kelib tai va laos feodal knyazliklari paydo böldi. 1353 y. xrzirgi L. va Şarkiy Tailanddagi knyazliklar birlaştirilib, markazlaşgan Lansang davlati tuzildi. 1707 y. Lansang davlati Luangprabang, Vyentyan knyazliklariga bölinib ketib, Siangkxuang (Siyeng-Kuang) knyazligiga qaram bölib qoldi (1710). 1828 y. Vyentyanning bir kismi Siyom, 1832 y. Siangkxuangning köpgina hududi Vyetnam qöl ostiga ötdi. 1893 y.da Luangprabang Fransiya protektoratiga aylantirildi. Şundan keyin Şarqiy Tyampatsak va sobiq Vyentyan knyazligi hududi mustamlaka sifatida Fransiya Laosi nomi b-n Hindixitoy Ittifoqi tarkibiga kirdi. L. xalqi Fransiya hukmronligiga qarşi bir neça marta qözğolon kötardi (1901—07; 1910—36). 1936—38 y.lardagi milliy ozodlik harakati L., Vyetnam va Kambodja xalq-demokratik harakati tusini oldi.
2-jahon uruşi davrida mamlakatni Yaponiya bosib oldi. 1946 y.ning boşida fransuz qöşinlari L.ni yana işğol qildi. 1950 y. 13 avg.da ötkazilgan xalq vakillari syezdila L. Birlaşgan milliy fronti (Neo Lao Itsala) tuzildi. 1953 y. okt .da Xalq ozodlik armiyasi tazyiqi ostida Fransiya L.ni mustaqil qirollik sifatida tan oldi, biroq 1954 y. Jeneva bitimidan keyingina uning mustaqilligi xalqaro miqyosda tanildi va Fransiya qöşinlari b-n Vyetnam xalq köngillilari L.dan olib çiqib ketildi. 1955 y. dek. da L. BMTga a'zo böldi. Neo Lao Itsalaning nomi 1956 y. 6 yanv.da ötkazilgan 2-syezdda L. vatanparvarlik fronti (LVF) deb özgartirildi. Biroq 1958 y. hokimiyat L. öng kuçlari qöliga ötdi. LVF faoliyati taqiqlandi. 1960 y. 9 avg.da qirol armiyasining paraşyutçilari bataloni kapitan Kong Le boşçiligida davlat töntarişi uyuştirdi va Suvanna Fumaga xukumatni boşkariş topşirildi. 1962 y. 11 iyunda Suvanna Fuma boşliq milliy birlik hukumati tuzildi. Jenevada 14 mamlakat vakillari iştirokida ötkazilgan xalqaro kengaşda (1962 y. 23 iyulda) L. betarafligi haqidagi Deklaratsiya va Deklaratsiya bayonnomasi imzolandi. 1964 y. 19 apr. da davlat töntarişi ötkazişga uringan unsurlar hukumatning bir neça a'zolari katori Suvanna Fumani qamoqqa oldi. Lekin ular butun jahon ilğor kuçlarining talabi b-n ozod qilindi. Suvanna Fuma 1964 y. iyunda hukumat tarkibini özgartirişga majbur böldi. 1969 y.dan L. ung kuçlari LVFga qarşi harbiy harakatlarni kuçaytirib yubordi. 1971 y. fev. boşida Amerika-Jan. Vyetnam qöşinlari (30 ming kişi) Jan. L. hududiga bostirib kirdi, biroq mart oxiridan vatanparvar kuçlar şiddat b-n qarşi hujumga ötdilar. 1973 y. 21 fev.da Vyentyanda LVF b-n Vyentyan hukumati örtasida L.da tinçlik örnatiş va milliy birlikka erişiş töğrisida Şartnoma, 1973 y. 14 sent.da şu Şartnoma bayonnomasi imzolandi. Unda Milliy majlisga saylov ötkaziş va Milliy birlik hukumatini tuzişga qaror qilindi. 1974 y. koalitsion hukumat tuzildi. 1975 y. 2 dek.da xalq vakillari anjumani monarxiya tugatilganini va L. Xalq Demokratik Respublikasi tuzilganini e'lon qildi. Mamlakat tinç quriliş yöliga ötdi. Xalqaro maydonda L. barça mamlakatlar b-n xamkorlik va tinçlik yöliga amal qila boşladi. L. hukumati ÖzR suverenitetini 1992 y. 2 yanv.da tan oldi va öşa yili 10 sent. da diplomatiya mu-nosabatlari örnatdi. Milliy bayrami — 2 dek. — Respublika e'lon qilingan kun (1975).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. L. Xalq-inqilobiy partiyasi, 1955 y.da L. xalq partiyasi nomi b-n tuzilgan, 1972 y. fev.dan hoz. nomini olgan; L. Milliy quriliş fronti (Neo Lao Sang Sat), 1956 y. tuzilgan. 1979 y. fev.gaça L. vatanparvarlik fronti deb atalgan, ommaviy vatanparvarlik taşkiloti. Unga L. xalq inqilobiy partiyasi rahbarlik qiladi. Front tarkibiga L. xotin-qizlar ittifoqi, xalq-inqilobiy yoşlar ittifoqi, Talabalar uyuşmasi va b. jamoat taşkilotlari kiradi. L. kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1956 y.da tuzilgan, Jahon kasaba uyuşmalari federatsiyasi a'zosi.
Xöjaligi. L. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq va örmon xöjaligining uluşi 53%, sanoat va qurilişning uluşi — 17%. Asosiy tabiiy boyliklari — qimmatbaho yoğoçli örmon va gidroenergiya resurslari. Yiliga 828 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Asosiy q.x. ekini — şoli (ekinzorning 90%). Makkajöxori, paxta, kofe, soya, banan, ananas, sitrus mevalar, kartoşka, sabzavot, şakarqamiş, tamaki, ziravor ham yetiştiriladi. Çorvaçiligida qoramol, buyvol, qöy, çöçqa va b. boqiladi. Daryolarida baliq ovlanadi. Sanoatida konçilik ustun. I.ç. sanoati q.x. xom aşyosini qayta işlaydigan kiçik korxonalardan iborat. Metall buyumlari f-kasi, ta'mirlaş ustaxonalari, yoğoçsozlik va töqimaçilik korxonalari bor. Hunarmandçilik rivojlangan. Mamlakatda t.y. yöq. Avtomobil yöllari uz. 14,1 ming km. Yuklarning aksariyati Mekong daryosida taşiladi. Taşqi savdo uçun Vyetnamning Xayfon va Danang portlaridan foydalaniladi. L. çetga elektr energiya, yoğoç, qalay konsentrati, kofe sotadi. Çetdan sanoat asbob-uskunalari, transport vositalari, metall, neft mahsulotlari, sement, guruç oladi. Taşqi savdoda Jan.-Şarqiy Osiyo mamlakatlari, Yaponiya, Xitoy, Rossiya b-n hamkorlik qiladi. Pul birligi — kip.
Tibbiy xizmati. Tibbiy muassasalarning köp qismi davlat qaramoğida bölib, ular bepul xizmat körsatadi. Vraçlar Vyentyan tibbiyot in-tida va çet ellarda tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1976 y. dan L. da ta'lim sohasini isloh qilişga kirişildi. Boşlanğiç va örta maktabda darslar lao tilida olib boriladi. Bepul ta'lim tizimi vujudga keltirilgan. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 5 y., örta maktabda 6 y. Örta hunar-texnika va ped. ta'lim yölga qöyilgan. Vyentyan un-ti, tibbiyot va ped. in-tlari mavjud. Luangpxabang yaqinida davlat q.x. seleksiya st-yasi, Vyentyanda Milliy kutubxona, şahar kutubxonasi, un-t kutubxonasi, milliy san'at muzeyi va b. bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. L.da bir neça gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Pasason» («Xalq», kundalik gaz., 1950 y.dan), «Vyentyan may» («Yangi Vyentyan», kundalik gaz., 1975 y.dan), «Num lao» («Laos yoşlari», yoşlar gaz., 1979 y.dan), «Alunvan may» («Yangi tong», jur., 1985 y.dan), «Kxosana» («Tarğibotçi», jur., 1987 y.dan), «Saksa may» («Yangi ta'lim», jur., 1981 y.dan), «Xengngan» («Mehnat», jur., 1980 y.dan). Kaosan Patet Lao hukumat axborot agentligi, 1968 y.da tuzilgan. L. milliy radiosi hukumat xizmati bölib, 1951 y.da tuzilgan, lao, Vyetnam, tay va kxmer, şuningdek, fransuz va ingliz tillarida eşittiriş olib boradi. L. milliy telekörsatuvi, xukumat xizmati, 1983 y.da taşkil etilgan.
Adabiyoti. L. hududidan 13-a. 2-yarmiga mansub dastlabki yozma yodgorliklar topilgan. Lansang davlati (14-a.) tuzilib, buddaviylik tarqalgaç, liniy va dunyoviy mazmundagi asarlar («Şahzoda Xung», «Kxun Bolom haqida doston» va b.) paydo böldi. Pankxamning «Sinsay» qahramonlik dostoni 16—17-a.lar L. adabiyotining yuksak çöqqisi hisoblanadi. 18-a.da Lansang davlatining yemirilişi (1707) va L. mustaqilligining barbod bölişi (19-a. oxiri) oqibatida L. adabiyoti tanazzulga uçradi. 2-jahon uruşidan keyin L. adabiyoti yangidan rivojlana boşladi. Zamonaviy adabiy asarlar, asosan, mamlakat mustaqilligi uçun kuraş tarixiga va yangi turmuş quriş muammolariga bağişlangan. Some şe'rlari, Sisan qöşiqlari, Kxamling Folsenning «Jajji Si» va Dian Savanning «Hayot yöli» qissalarida zamon ruhi yoritilgan.
Me'morligi. Mil. 1-ming yillik örtalari va 2-ming yillik boşlaridan Savannakxet yaqinidagi ibodatxonalar (Ing-Rang va b.) saqlangan. Lansang davlati taşkil topgaç (14-a.), budsaviylik tarqaldi va uning ta'sirida öziga xos milliy badiiy madaniyat rivojlangan. 16-a.ga mansub «vata» (monastir) majmualari (Luangprebangda Siyeng-Txong, 1561; Vyentyanda Fra-Keo, 1565 va b.) mavjud. Ularning tarkibida ibodatxonalar, kutubxonalar, rohiblarning yotoqxonalari, saroylar, turli şakldagi stupalar bölgan. Mustaqillik e'lon qilingaç, ham zamonaviy, ham an'anaviy milliy şakllardan foydalanildi («Lansang» mehmonxonasi, Içki işlar vazirligining binosi va b.). Keyingi yillarda Vyentyan va b. şaxarlarda zamonaviy uy-joy binolari barpo etildi.
Tasviriy sanati. Közalar vodiysi (Trannin yassitoğligi)dan mil. boşlariga doir kad. san'at yodgorliklari — ulkan granit «idiş»lar topilgan. Örta asrlarda raqqosalar va b.ning haykalçalarini yasaş, imoratlarning yoğoç peştoqlariga, eşiklarga, deraza eşikçalariga öyib gul soliş va zarhallaş rasm bölgan. L.da dastgohli rassomlik (lokli, moyböyoq rangtasviri), grafika, haykaltaroşlik rivojlana boşladi; xalq hayotini tasvirlovçi manzaralar, natyurmortlar paydo böldi. Bezak san'ati, metall işlaş, töqimaçilik va b. keng tarqalgan.
Musiqa madaniyatining boşlanğiç davri 12-a.ga borib taqaladi. L. musiqasida xalq an'analari saqlangan. L .da 20-a.ga qadar nota yozuvi bölmasada, adabiyotidagi qonunlar zamirida lam kuylari tizimi şakllangan. Yakkanavozlik (sayyoh aşulaçilar va oşiqma'şuqlar qöşiqlari) hamda antifon tarzida xor qöşiqçiligi rivojlangan. Qadimdan mavlum — epik qöşiqçilik san'ati, mavlum luang — musiqaviysahnaviy tomoşalari rivojlanib kelgan. Musiqa asboblaridan eng maşhuri — xen bölib, u bambuk nayçalaridan yasaladi, şuningdek naysimon, 2 torli ğijjaksimon va bir kança urma sozlar ommalaşgan. 20-a. 2-yarmidan akkordeon, katta baraban xam odat tusini olgan, kompozitorlik ijodi yuzaga kela boşlagan (Bauntxa-mali, Kxamala Nokeo va b.).
Teatri Jan. va Jan.-Şarqiy Osiyo teatrlariga öxşaydi. Raqs, musiqa, pantomima va dramalarni umumlaştirgan. L. teatri sahnasida dekoratsiya va butaforiyalar bölmasada, tomoşalar qiziqarli ötadi. Qirollik baleti, Fonus xayol teatri va qöğirçoq teatri qadimdan bor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАОС, Лаос Халқ Демократик Республикаси (Sathalanalat Pasathipatai Pasacon Lao) — Жан.-Шар-қий Осиёда, Ҳиндихитой я.о.нинг марказий қисмида жойлашган давлат. Майд. 236,8 минг км2. Аҳолиси 5,6 млн. киши (2001). Пойтахти — Вьентьян ш. Маъмурий жиҳатдан 13 кхуэнг (вилоят)га бўлинади.
Давлат тузуми. Л. — халқ-демократик республикаси. Амалдаги конституцияси 1991 й. 14 авг.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1998 й.дан Кхамтай Сипхандон), у Миллат мажлиси томонидан 5 йил муддатга сайланади, бош вазир, вазирлар ва б. мансабдор шахсларни тайинлаш ҳуқуқига эга. Қонун чиқарувчи ҳокимият Миллат мажлиси (бир палатали парламент) бўлиб, у аҳоли томонидан умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 5 йил муддатга сайланади. Ижроия ҳокимият — бош вазир бошчилигидаги ҳукумат.
Табиати. Л., асосан, тоғли мамлакат. Л.нинг шим. ўртача баландликдаги тоғ тизмалари ва платодан иборат. Траннинь тоғлигида Л .даги энг баланд чўққи — Биа тоғи (2820 м) жойлашган. Мамлакат шарқида Аннам тоғининг Чионгшон тизмаси, жан.да Боловен платоси бор. Мамлакат ғарби ва жан.-ғарби аллювиал тупроқли пасттекисликдан иборат. Рельефнинг карст шакллари тарқалган. Л.да темир рудаси, қалай, олтин, рангли ва ноёб металлар, кўмир, калий тузи, чақмоқтош конлари мавжуд.
Иқлими субэкваториал, муссонли. Янв.нинг ўртача т-раси шим.да 15° дан жан.да 23°гача, июлники 28—30°. Тоғларида қора совуқ бўлиб туради. Йиллик ёғин тоғларда 3000 мм гача, платода 1600 мм. Нояб.—апр. қуруқ мавсум, май — окт. намгарчилик мавсуми ҳисобланади. Йирик дарёси — Меконг; унинг айрим қисмларида кема қатнайди. Фалокатли сув тошқинлари бўлиб туради. Тупроқлари, асосан, тоғ латерит тупроқлар. Л. ҳудудининг 2/3 кисми ўрмон (тик, бамбук, дуб, қарағай, пушти, қора ва сандал дарахтлари). Плато ва водийларида саванна. Ҳайвонот дунёси бой: фил, йўлбарс, крштон, айиқ ва б. учрайди. Маймунлар, судралиб юрувчилардан илон, калтакесак, тимсоҳ кўп. Хилма-хил қушлар, кўршапалаклар яшайди.
Аҳолиси. Асосий аҳолиси лао (70%); шунингдек кхму, мео, яо ва б. халқлар — хитойлар, вьетнамлар, ҳиндлар ва б. яшайди. Расмий тил — лао (лаос) тили. Аҳолисининг кўпчилиги буддавийликка, қолганлари анъанавий маҳаллий динларга эътиқод қилади. Аҳолисининг 19% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Вьентьян, Саваннакхет, Луанг-прабанг, Паксе, Тхакхек.
Тарихи. Л. ҳудудида одам юқори палеолит давридан яшайди. Мил. 1-минг йилликнинг 1-ярмида Л. ҳудудида кхмерлар давлати — Фунаннинг сиёсий ва иқтисодий таъсири кучли бўлган. Фунань ўрнига келган Ченла (7— 8-а.лар) ва Камбужадеш (9—13-а.лар) давлатлари даврида Л. нинг жан. ҳамда марказий қисмида калъалар ва шаҳарлар бунёд этилди. 9-а.га келиб таи ва лаос феодал князликлари пайдо бўлди. 1353 й. хрзирги Л. ва Шаркий Таиланддаги князликлар бирлаштирилиб, марказлашган Лансанг давлати тузилди. 1707 й. Лансанг давлати Луангпрабанг, Вьентьян князликларига бўлиниб кетиб, Сиангкхуанг (Сиенг-Куанг) князлигига қарам бўлиб қолди (1710). 1828 й. Вьентьяннинг бир кисми Сиём, 1832 й. Сиангкхуангнинг кўпгина ҳудуди Вьетнам қўл остига ўтди. 1893 й.да Луангпрабанг Франция протекторатига айлантирилди. Шундан кейин Шарқий Тямпатсак ва собиқ Вьентьян князлиги ҳудуди мустамлака сифатида Франция Лаоси номи б-н Ҳиндихитой Иттифоқи таркибига кирди. Л. халқи Франция ҳукмронлигига қарши бир неча марта қўзғолон кўтарди (1901—07; 1910—36). 1936—38 й.лардаги миллий озодлик ҳаракати Л., Вьетнам ва Камбоджа халқ-демократик ҳаракати тусини олди.
2-жаҳон уруши даврида мамлакатни Япония босиб олди. 1946 й.нинг бошида француз қўшинлари Л.ни яна ишғол қилди. 1950 й. 13 авг.да ўтказилган халқ вакиллари съездила Л. Бирлашган миллий фронти (Нео Лао Итсала) тузилди. 1953 й. окт .да Халқ озодлик армияси тазйиқи остида Франция Л.ни мустақил қироллик сифатида тан олди, бироқ 1954 й. Женева битимидан кейингина унинг мустақиллиги халқаро миқёсда танилди ва Франция қўшинлари б-н Вьетнам халқ кўнгиллилари Л.дан олиб чиқиб кетилди. 1955 й. дек. да Л. БМТга аъзо бўлди. Нео Лао Итсаланинг номи 1956 й. 6 янв.да ўтказилган 2-съездда Л. ватанпарварлик фронти (ЛВФ) деб ўзгартирилди. Бироқ 1958 й. ҳокимият Л. ўнг кучлари қўлига ўтди. ЛВФ фаолияти тақиқланди. 1960 й. 9 авг.да қирол армиясининг парашютчилари батальони капитан Конг Ле бошчилигида давлат тўнтариши уюштирди ва Суванна Фумага хукуматни бошкариш топширилди. 1962 й. 11 июнда Суванна Фума бошлиқ миллий бирлик ҳукумати тузилди. Женевада 14 мамлакат вакиллари иштирокида ўтказилган халқаро кенгашда (1962 й. 23 июлда) Л. бетарафлиги ҳақидаги Декларация ва Декларация баённомаси имзоланди. 1964 й. 19 апр. да давлат тўнтариши ўтказишга уринган унсурлар ҳукуматнинг бир неча аъзолари катори Суванна Фумани қамоққа олди. Лекин улар бутун жаҳон илғор кучларининг талаби б-н озод қилинди. Суванна Фума 1964 й. июнда ҳукумат таркибини ўзгартиришга мажбур бўлди. 1969 й.дан Л. унг кучлари ЛВФга қарши ҳарбий ҳаракатларни кучайтириб юборди. 1971 й. фев. бошида Америка-Жан. Вьетнам қўшинлари (30 минг киши) Жан. Л. ҳудудига бостириб кирди, бироқ март охиридан ватанпарвар кучлар шиддат б-н қарши ҳужумга ўтдилар. 1973 й. 21 фев.да Вьентьянда ЛВФ б-н Вьентьян ҳукумати ўртасида Л.да тинчлик ўрнатиш ва миллий бирликка эришиш тўғрисида Шартнома, 1973 й. 14 сент.да шу Шартнома баённомаси имзоланди. Унда Миллий мажлисга сайлов ўтказиш ва Миллий бирлик ҳукуматини тузишга қарор қилинди. 1974 й. коалицион ҳукумат тузилди. 1975 й. 2 дек.да халқ вакиллари анжумани монархия тугатилганини ва Л. Халқ Демократик Республикаси тузилганини эълон қилди. Мамлакат тинч қурилиш йўлига ўтди. Халқаро майдонда Л. барча мамлакатлар б-н хамкорлик ва тинчлик йўлига амал қила бошлади. Л. ҳукумати ЎзР суверенитетини 1992 й. 2 янв.да тан олди ва ўша йили 10 сент. да дипломатия му-носабатлари ўрнатди. Миллий байрами — 2 дек. — Республика эълон қилинган кун (1975).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Л. Халқ-инқилобий партияси, 1955 й.да Л. халқ партияси номи б-н тузилган, 1972 й. фев.дан ҳоз. номини олган; Л. Миллий қурилиш фронти (Нео Лао Санг Сат), 1956 й. тузилган. 1979 й. фев.гача Л. ватанпарварлик фронти деб аталган, оммавий ватанпарварлик ташкилоти. Унга Л. халқ инқилобий партияси раҳбарлик қилади. Фронт таркибига Л. хотин-қизлар иттифоқи, халқ-инқилобий ёшлар иттифоқи, Талабалар уюшмаси ва б. жамоат ташкилотлари киради. Л. касаба уюшмалари федерацияси, 1956 й.да тузилган, Жаҳон касаба уюшмалари федерацияси аъзоси.
Хўжалиги. Л. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ ва ўрмон хўжалигининг улуши 53%, саноат ва қурилишнинг улуши — 17%. Асосий табиий бойликлари — қимматбаҳо ёғочли ўрмон ва гидроэнергия ресурслари. Йилига 828 млн. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Асосий қ.х. экини — шоли (экинзорнинг 90%). Маккажўхори, пахта, кофе, соя, банан, ананас, цитрус мевалар, картошка, сабзавот, шакарқамиш, тамаки, зиравор ҳам етиштирилади. Чорвачилигида қорамол, буйвол, қўй, чўчқа ва б. боқилади. Дарёларида балиқ овланади. Саноатида кончилик устун. И.ч. саноати қ.х. хом ашёсини қайта ишлайдиган кичик корхоналардан иборат. Металл буюмлари ф-каси, таъмирлаш устахоналари, ёғочсозлик ва тўқимачилик корхоналари бор. Ҳунармандчилик ривожланган. Мамлакатда т.й. йўқ. Автомобиль йўллари уз. 14,1 минг км. Юкларнинг аксарияти Меконг дарёсида ташилади. Ташқи савдо учун Вьетнамнинг Хайфон ва Дананг портларидан фойдаланилади. Л. четга электр энергия, ёғоч, қалай концентрати, кофе сотади. Четдан саноат асбоб-ускуналари, транспорт воситалари, металл, нефть маҳсулотлари, цемент, гуруч олади. Ташқи савдода Жан.-Шарқий Осиё мамлакатлари, Япония, Хитой, Россия б-н ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — кип.
Тиббий хизмати. Тиббий муассасаларнинг кўп қисми давлат қарамоғида бўлиб, улар бепул хизмат кўрсатади. Врачлар Вьентьян тиббиёт ин-тида ва чет элларда тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 1976 й. дан Л. да таълим соҳасини ислоҳ қилишга киришилди. Бошланғич ва ўрта мактабда дарслар лао тилида олиб борилади. Бепул таълим тизими вужудга келтирилган. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 5 й., ўрта мактабда 6 й. Ўрта ҳунар-техника ва пед. таълим йўлга қўйилган. Вьентьян ун-ти, тиббиёт ва пед. ин-тлари мавжуд. Луангпхабанг яқинида давлат қ.х. селекция ст-яси, Вьентьянда Миллий кутубхона, шаҳар кутубхонаси, ун-т кутубхонаси, миллий санъат музейи ва б. бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Л.да бир неча газ. ва жур. лар нашр этилади. Йириклари: «Пасасон» («Халқ», кундалик газ., 1950 й.дан), «Вьентьян май» («Янги Вьентьян», кундалик газ., 1975 й.дан), «Нум лао» («Лаос ёшлари», ёшлар газ., 1979 й.дан), «Алунван май» («Янги тонг», жур., 1985 й.дан), «Кхосана» («Тарғиботчи», жур., 1987 й.дан), «Сакса май» («Янги таълим», жур., 1981 й.дан), «Хенгнган» («Меҳнат», жур., 1980 й.дан). Каосан Патет Лао ҳукумат ахборот агентлиги, 1968 й.да тузилган. Л. миллий радиоси ҳукумат хизмати бўлиб, 1951 й.да тузилган, лао, Вьетнам, тай ва кхмер, шунингдек, француз ва инглиз тилларида эшиттириш олиб боради. Л. миллий телекўрсатуви, хукумат хизмати, 1983 й.да ташкил этилган.
Адабиёти. Л. ҳудудидан 13-а. 2-ярмига мансуб дастлабки ёзма ёдгорликлар топилган. Лансанг давлати (14-а.) тузилиб, буддавийлик тарқалгач, линий ва дунёвий мазмундаги асарлар («Шаҳзода Хунг», «Кхун Болом ҳақида достон» ва б.) пайдо бўлди. Панкхамнинг «Синсай» қаҳрамонлик достони 16—17-а.лар Л. адабиётининг юксак чўққиси ҳисобланади. 18-а.да Лансанг давлатининг емирилиши (1707) ва Л. мустақиллигининг барбод бўлиши (19-а. охири) оқибатида Л. адабиёти таназзулга учради. 2-жаҳон урушидан кейин Л. адабиёти янгидан ривожлана бошлади. Замонавий адабий асарлар, асосан, мамлакат мустақиллиги учун кураш тарихига ва янги турмуш қуриш муаммоларига бағишланган. Соме шеърлари, Сисан қўшиқлари, Кхамлинг Фолсеннинг «Жажжи Си» ва Диан Саваннинг «Ҳаёт йўли» қиссаларида замон руҳи ёритилган.
Меъморлиги. Мил. 1-минг йиллик ўрталари ва 2-минг йиллик бошларидан Саваннакхет яқинидаги ибодатхоналар (Инг-Ранг ва б.) сақланган. Лансанг давлати ташкил топгач (14-а.), будцавийлик тарқалди ва унинг таъсирида ўзига хос миллий бадиий маданият ривожланган. 16-а.га мансуб «вата» (монастир) мажмуалари (Луангпребангда Сиенг-Тхонг, 1561; Вьентьянда Фра-Кео, 1565 ва б.) мавжуд. Уларнинг таркибида ибодатхоналар, кутубхоналар, роҳибларнинг ётоқхоналари, саройлар, турли шаклдаги ступалар бўлган. Мустақиллик эълон қилингач, ҳам замонавий, ҳам анъанавий миллий шакллардан фойдаланилди («Лансанг» меҳмонхонаси, Ички ишлар вазирлигининг биноси ва б.). Кейинги йилларда Вьентьян ва б. шахарларда замонавий уй-жой бинолари барпо этилди.
Тасвирий саньати. Кўзалар водийси (Траннинь ясситоғлиги)дан мил. бошларига доир кад. санъат ёдгорликлари — улкан гранит «идиш»лар топилган. Ўрта асрларда раққосалар ва б.нинг ҳайкалчаларини ясаш, иморатларнинг ёғоч пештоқларига, эшикларга, дераза эшикчаларига ўйиб гул солиш ва зарҳаллаш расм бўлган. Л.да дастгоҳли рассомлик (локли, мойбўёқ рангтасвири), графика, ҳайкалтарошлик ривожлана бошлади; халқ ҳаётини тасвирловчи манзаралар, натюрмортлар пайдо бўлди. Безак санъати, металл ишлаш, тўқимачилик ва б. кенг тарқалган.
Мусиқа маданиятининг бошланғич даври 12-а.га бориб тақалади. Л. мусиқасида халқ анъаналари сақланган. Л .да 20-а.га қадар нота ёзуви бўлмасада, адабиётидаги қонунлар замирида лам куйлари тизими шаклланган. Якканавозлик (сайёҳ ашулачилар ва ошиқмаъшуқлар қўшиқлари) ҳамда антифон тарзида хор қўшиқчилиги ривожланган. Қадимдан мавлум — эпик қўшиқчилик санъати, мавлум луанг — мусиқавийсаҳнавий томошалари ривожланиб келган. Мусиқа асбобларидан энг машҳури — хен бўлиб, у бамбук найчаларидан ясалади, шунингдек найсимон, 2 торли ғижжаксимон ва бир канча урма созлар оммалашган. 20-а. 2-ярмидан аккордеон, катта барабан хам одат тусини олган, композиторлик ижоди юзага кела бошлаган (Баунтха-мали, Кхамала Нокео ва б.).
Театри Жан. ва Жан.-Шарқий Осиё театрларига ўхшайди. Рақс, мусиқа, пантомима ва драмаларни умумлаштирган. Л. театри саҳнасида декорация ва бутафориялар бўлмасада, томошалар қизиқарли ўтади. Қироллик балети, Фонус хаёл театри ва қўғирчоқ театри қадимдан бор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.