Lavlagi

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6-b. — ziyouz.com

Lavlagi (Beta) — şöradoşlar oilasiga mansub bir, ikki yillik ötsimon ösimliklar turkumi; sabzavot, xaşaki, şakarli ekin. 16 turi bor. Örta Yer dengizi atroflarida, Osiyo, Zakavkazye, Hindiston, Fransiya, şuningdek, Buyuk Britaniya, Skandinaviya mamlakatlarida tarqalgan. Dehqonçilikda oş L., xaşaki L., va qand L. ga bölinadigan oddiy L. (V. vulgaris) turi va qand L.ning tur xili bölgan bargli L. (yoki mangold L. — Betacica — ovqatga bargi yoki barg bandi işlatiladi) ekiladi. Yovvoyi L. qadim zamonlardan ovqatga işlatib kelingan. Mil. av. 2—1-ming yillikda bargli L. madaniylaştirilgan. Mil. boşlarida madaniy ildizmevali şakllari ekila boşladi. 18-a.da xaşaki L. ning duragaylaridan qand L. yaratilgan. 19-a. oxiri va 20-a.da bu ekin barça qitalarga tarqaldi.

Oş lavlagi — qizil L., qizilça, sabzavot L. — ekilgandan söng birinçi yili 0,4—0,9 kg kattalikda ildizmeva va barg töplami hosil qiladi. Namsevar va yoruğsevar ösimlik, sovuqqa, qurğoqçilikka çidamli. Barça dehqonçilik mintaqalarida ekiladi. Özbekistonda Bordo — 237, Bikoress (2002 y.dan), Ros va b. navlar rayonlaştirilgan. Hosildorligi 300—400 s/ga va undan yuqori.

Xaşaki L. — birinçi yili 10— 12 kg lik ildizmeva va bargtöplami hosil qiladi. Şirali ozuqa sifatida çorva mollariga beriladi. 100 kg ildizmevada 12,2 ozuqa birligi va 0,9 kg hazm böluvçi protein, 100 kg bargida 10,2 ozuka birligi va 1,8 kg hazm böluvçi protein mavjud. Xaşaki L. namga talabçan, yoruğsevar, sovuqqa çidamli. Amerika (AQŞ, Kanada, Braziliya), Yangi Zelandiya, Afrika (Jazoir, Tunis), Yevropa, şu jumladan, Belorussiya, Ukraina, Boltiqböyi mamlakatlarida köp ekiladi. Hosildorligi 300-400 s/ga.

Qand L. — qand-şakar sanoati xom aşyosi. Çiqindilari çorva mollariga yem (melassa va öğit) sifatida işlatiladi. Ekilgan yili tarkibida 14— 20% (ba'zida 24% gaça) qand bölgan ildizmeva (örtaça oğirligi 300—600 g) beradi. Qand L. issiqsevar va nam-sevar, qurğoqçilikka çidamli. Uruği unib çiqişi uçun harorat 10—12°, yaxşi rivojlanişi uçun 20—22° bölişi lozim. —4, —5° da nobud böladi. Qand L. AQŞ, Rossiya, Ukraina, Qo-zoğiston, Özbekistonda 20-a.ning 40-y.larda va 90-y.lar boşidan (Xorazm viloyati va Qoraqalpoğiston Respublikasida) yetiştiriladi. Jahon böyiça qand L. yalpi ekin maydonlari 6,7 mln.ga, örtaça hosildorlik 392 s/ga, yalpi hosili 263 mln. t (1999). Hosildorligi intensiv texnologiyada parvariş qilinganda 350—400 s/ga. Keng qatorlab yoki punktir usulida ekiladi. Parvariş yaganalaş, çopiq, oziqlantiriş, suğorişdan iborat. Özbekistonda Astro, Sado, Romeo, Eldona va b. navlari ekiladi.

Kasalliklari : serkosporoz, kul, nematoda kasalliklari.

Zararkunandalari: L. uzunburuni, şiralar, L. parvonasi, tunlamlar, kemiruvçi tunlamlar, dala parvonasi, L. paşşasi, L. poyaxörlari. Zararkunanda haşarotlar va kasalliklarga qarşi kuraş çoralari: agrotexnika çora-tadbirlariga amal qiliş, qator oralariga işlov beriş, begona ötlarning ösişiga yöl qöymaslik, zararkunandalarning tuxumlariga qarşi trixogramma, qurtlariga qarşi esa brakon, şiralarga qarşi oltinközlar liçinkalarini qöllaş. Kimyoviy dorilardan zolon (30% namlanadigan kukun) — 3,0—3,7 kg/ga, BI-58 (0,5-1,0 l/ga), detsis (0,25-0,5 l/ga), saraton şiralarga qarşi malfos — 0,6—0,8 l/ga va qandalalar, kovaklovçi paşşa, kuyalarga qarşi 1,0—1,2 l/ga, omayt — 1,0 l/ga, ildizqirqar tunlamlarga qarşi siraks — 0,4 l/ga ösuv davrida purkaladi. Ad.: Petrov V. A., Borzakovskiy I. V., Uçebnaya kniga sveklovoda, M., 1985. Botir Azimov, Zuhra Saidova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛАВЛАГИ (Beta) — шўрадошлар оиласига мансуб бир, икки йиллик ўтсимон ўсимликлар туркуми; сабзавот, хашаки, шакарли экин. 16 тури бор. Ўрта Ер денгизи атрофларида, Осиё, Закавказье, Ҳиндистон, Франция, шунингдек, Буюк Британия, Скандинавия мамлакатларида тарқалган. Деҳқончиликда ош Л., хашаки Л., ва қанд Л. га бўлинадиган оддий Л. (В. vulgaris) тури ва қанд Л.нинг тур хили бўлган баргли Л. (ёки мангольд Л. — Betacica — овқатга барги ёки барг банди ишлатилади) экилади. Ёввойи Л. қадим замонлардан овқатга ишлатиб келинган. Мил. ав. 2—1-минг йилликда баргли Л. маданийлаштирилган. Мил. бошларида маданий илдизмевали шакллари экила бошлади. 18-а.да хашаки Л. нинг дурагайларидан қанд Л. яратилган. 19-а. охири ва 20-а.да бу экин барча қитьаларга тарқалди.

Ош лавлаги — қизил Л., қизилча, сабзавот Л. — экилгандан сўнг биринчи йили 0,4—0,9 кг катталикда илдизмева ва барг тўплами ҳосил қилади. Намсевар ва ёруғсевар ўсимлик, совуққа, қурғоқчиликка чидамли. Барча деҳқончилик минтақаларида экилади. Ўзбекистонда Бордо — 237, Бикоресс (2002 й.дан), Рось ва б. навлар районлаштирилган. Ҳосилдорлиги 300—400 ц/га ва ундан юқори.

Хашаки Л. — биринчи йили 10— 12 кг лик илдизмева ва баргтўплами ҳосил қилади. Ширали озуқа сифатида чорва молларига берилади. 100 кг илдизмевада 12,2 озуқа бирлиги ва 0,9 кг ҳазм бўлувчи протеин, 100 кг баргида 10,2 озука бирлиги ва 1,8 кг ҳазм бўлувчи протеин мавжуд. Хашаки Л. намга талабчан, ёруғсевар, совуққа чидамли. Америка (АҚШ, Канада, Бразилия), Янги Зеландия, Африка (Жазоир, Тунис), Европа, шу жумладан, Белоруссия, Украина, Болтиқбўйи мамлакатларида кўп экилади. Ҳосилдорлиги 300-400 ц/га.

Қанд Л. — қанд-шакар саноати хом ашёси. Чиқиндилари чорва молларига ем (меласса ва ўғит) сифатида ишлатилади. Экилган йили таркибида 14— 20% (баъзида 24% гача) қанд бўлган илдизмева (ўртача оғирлиги 300—600 г) беради. Қанд Л. иссиқсевар ва нам-севар, қурғоқчиликка чидамли. Уруғи униб чиқиши учун ҳарорат 10—12°, яхши ривожланиши учун 20—22° бўлиши лозим. —4, —5° да нобуд бўлади. Қанд Л. АҚШ, Россия, Украина, Қо-зоғистон, Ўзбекистонда 20-а.нинг 40-й.ларда ва 90-й.лар бошидан (Хоразм вилояти ва Қорақалпоғистон Республикасида) етиштирилади. Жаҳон бўйича қанд Л. ялпи экин майдонлари 6,7 млн.га, ўртача ҳосилдорлик 392 ц/га, ялпи ҳосили 263 млн. т (1999). Ҳосилдорлиги интенсив технологияда парвариш қилинганда 350—400 ц/га. Кенг қаторлаб ёки пунктир усулида экилади. Парвариш яганалаш, чопиқ, озиқлантириш, суғоришдан иборат. Ўзбекистонда Астро, Садо, Ромео, Элдона ва б. навлари экилади.

Касалликлари : церкоспороз, кул, нематода касалликлари.

Зараркунандалари: Л. узунбуруни, ширалар, Л. парвонаси, тунламлар, кемирувчи тунламлар, дала парвонаси, Л. пашшаси, Л. пояхўрлари. Зараркунанда ҳашаротлар ва касалликларга қарши кураш чоралари: агротехника чора-тадбирларига амал қилиш, қатор ораларига ишлов бериш, бегона ўтларнинг ўсишига йўл қўймаслик, зараркунандаларнинг тухумларига қарши трихограмма, қуртларига қарши эса бракон, шираларга қарши олтинкўзлар личинкаларини қўллаш. Кимёвий дорилардан золон (30% намланадиган кукун) — 3,0—3,7 кг/га, БИ-58 (0,5-1,0 л/га), децис (0,25-0,5 л/га), саратон шираларга қарши малфос — 0,6—0,8 л/га ва қандалалар, ковакловчи пашша, куяларга қарши 1,0—1,2 л/га, омайт — 1,0 л/га, илдизқирқар тунламларга қарши циракс — 0,4 л/га ўсув даврида пуркалади. Ад.: Петров В. А., Борзаковский И. В., Учебная книга свекловода, М., 1985. Ботир Азимов, Зуҳра Саидова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.