Layli va Majnun
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–18-b. — ziyouz.com
Layli va Majnun - Yaqin va Örta Şarq xalqlari orasida keng tarqalgan folklor hamda yozma şakldagi adabiy yodgorlik. Dostonning ilk kurtaklari 7-a. 2-yarmida paydo bölgan. Ayrim manbalarning ma'lumotiga köra, doston qahramonlari tarixiy şaxslardir. Ularda Majnun Bani Omir qabilasidan çiqqan, asl ismi Qays ibn Mulavvah yoki Qays ibn Muod bölgan yigit, deya ta'kidlanadi. Qays Layli ismli öz qabiladoşini sevgan hamda öz sevgisi va hijron alamlari haqida mungli şe'rlar bitgan. Bunday ma'lumot, jumladan, ibn Qutaybaning (889) «Kitob uş-şe'r va şuaro» («Şe'r va şoirlar haqida kitob»), Abul Faroj al-Isfahoniyning «Kitob ul-ağoni» («Qöşiq kitobi») asarlarida keltirilgan. Lekin boşqa manbalar bu ma'lumotlarni inkor etadi. Mas, arab olimi Avon ibn Hakim al-Qalbiy (764) va arab tarixçisi Hişom al-Qalbiy (819) Majnun tarixiy şaxs emas, degan fikrni ilgari suradi. 7-a. 2-yarmidayoq arab şe'riyatida Majnun taxallusi ostida köplab mungli şe'rlar vujudga keladi, bunday şe'rlar tobora köpayib boradi, töplamlarga kiritiladi. Ammo Majnun nomi zikr etilgan şe'rlarning barçasi ham yolğiz bir kişiniki emas. Arab olimlari al-Johiz (9-a.) va ibn al-Mu'taz (908)ning aytişiça, kişilar Layli nomi b-n boğliq barça şe'rlarni Majnunga nisbat beraverganlar. 11-a.da şoir Abul Bakr al-Volibiy tomonidan Majnunga nisbat berilgan barça şe'rlar töplanib, «Devoni Majnun» tuziladi. Devonda şe'rlarga şarhlar beriladi hamda şe'rlar Majnun haqidagi rivoyatlarning syujetiga kiritiladi.
Layli va Majnun haqida ilk bor 1188 y.da ozarbayjon şoiri Nizomiy Ganjaviy doston yaratgan. Nizomiy «L. va M.» dostonini ham ğoyaviy, ham badiiy jihatdan har tomonlama yuksak darajaga kötardi va xamsaçilik an'analari qatoriga qöşdi. Undan söng «L. va M.» dostoniga köplab şoirlar murojaat qilişdi. Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Fuzuliy, Alişer Navoiy qalamlariga mansub «L. va M.» dostonlari maşhur. Garçi uşbu dostonlar bitta nom b-n atalsa va ulardagi voqealar tizimi bir-biriga juda öxşaş bölsada, har bir muallifning «L. va M.»i öziga xos va betakror asardir. Hozirgaça mazkur dostonning uzbek, arab, fors, ozarbayjon, turk, turkman, tojik, gruzin, panjob, kurd, urdu tillaridagi köplab variantlari mavjud. «L. va M.» dostoni xalq oğzaki ijodi ravnaqiga ham beqiyos ijobiy ta'sir körsatgan. Jumladan, özbek xalq ijodiyotining «Tohir va Zuhra», «Oşiq Ğarib» kabi dostonlariga «L. va M.»ning ta'siri borligi e'tirof etiladi. Sanjar Nazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАЙЛИ ВА МАЖНУН - Яқин ва Ўрта Шарқ халқлари орасида кенг тарқалган фольклор ҳамда ёзма шаклдаги адабий ёдгорлик. Достоннинг илк куртаклари 7-а. 2-ярмида пайдо бўлган. Айрим манбаларнинг маълумотига кўра, достон қаҳрамонлари тарихий шахслардир. Уларда Мажнун Бани Омир қабиласидан чиққан, асл исми Қайс ибн Мулавваҳ ёки Қайс ибн Муод бўлган йигит, дея таъкидланади. Қайс Лайли исмли ўз қабиладошини севган ҳамда ўз севгиси ва ҳижрон аламлари ҳақида мунгли шеърлар битган. Бундай маълумот, жумладан, ибн Қутайбанинг (889) «Китоб уш-шеър ва шуаро» («Шеър ва шоирлар ҳақида китоб»), Абул Фарож ал-Исфаҳонийнинг «Китоб ул-ағони» («Қўшиқ китоби») асарларида келтирилган. Лекин бошқа манбалар бу маълумотларни инкор этади. Мас, араб олими Авон ибн Ҳаким ал-Қалбий (764) ва араб тарихчиси Ҳишом ал-Қалбий (819) Мажнун тарихий шахс эмас, деган фикрни илгари суради. 7-а. 2-ярмидаёқ араб шеъриятида Мажнун тахаллуси остида кўплаб мунгли шеърлар вужудга келади, бундай шеърлар тобора кўпайиб боради, тўпламларга киритилади. Аммо Мажнун номи зикр этилган шеърларнинг барчаси ҳам ёлғиз бир кишиники эмас. Араб олимлари ал-Жоҳиз (9-а.) ва ибн ал-Муътаз (908)нинг айтишича, кишилар Лайли номи б-н боғлиқ барча шеърларни Мажнунга нисбат бераверганлар. 11-а.да шоир Абул Бакр ал-Волибий томонидан Мажнунга нисбат берилган барча шеърлар тўпланиб, «Девони Мажнун» тузилади. Девонда шеърларга шарҳлар берилади ҳамда шеърлар Мажнун ҳақидаги ривоятларнинг сюжетига киритилади.
Лайли ва Мажнун ҳақида илк бор 1188 й.да озарбайжон шоири Низомий Ганжавий достон яратган. Низомий «Л. ва М.» достонини ҳам ғоявий, ҳам бадиий жиҳатдан ҳар томонлама юксак даражага кўтарди ва хамсачилик анъаналари қаторига қўшди. Ундан сўнг «Л. ва М.» достонига кўплаб шоирлар мурожаат қилишди. Хусрав Деҳлавий, Абдураҳмон Жомий, Фузулий, Алишер Навоий қаламларига мансуб «Л. ва М.» достонлари машҳур. Гарчи ушбу достонлар битта ном б-н аталса ва улардаги воқеалар тизими бир-бирига жуда ўхшаш бўлсада, ҳар бир муаллифнинг «Л. ва М.»и ўзига хос ва бетакрор асардир. Ҳозиргача мазкур достоннинг узбек, араб, форс, озарбайжон, турк, туркман, тожик, грузин, панжоб, курд, урду тилларидаги кўплаб вариантлари мавжуд. «Л. ва М.» достони халқ оғзаки ижоди равнақига ҳам беқиёс ижобий таъсир кўрсатган. Жумладан, ўзбек халқ ижодиётининг «Тоҳир ва Зуҳра», «Ошиқ Ғариб» каби достонларига «Л. ва М.»нинг таъсири борлиги эътироф этилади. Санжар Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.