«Layli va Majnun»
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18-b. — ziyouz.com
«Layli va Majnun» - Alişer Navoiy «Xamsa»sining uçinçi dostoni (1484). U 3622 baytdan iborat bölib, şu mavzudagi dostonlarga xos aruz vaznining «hazaji musaddasi axrabi mak,- buzi mahzuf» baxrida yozilgan. Navoiy uşbu dostonni turkiy tilda yaratgan birinçi muallifdir. Alişer Navoiy Layli va Majnun sarguzaştlarining an'anaviy syujet çiziğini saqlab qolgan holda voqealarga yangiça ruh va mazmun baxş etdi hamda dostonga yangi timsollar kiritdi. Alişer Navoiy Layli va Majnun afsonasidan libos sifatida foydalanib, doston mazmuniga öz falsafiy qaraşlarini sing-dirib yuborişni maqsad qilganini ta'kidlaydi. Doston Şarq mumtoz adabiyotining an'analariga muvofiq ikkita: zohiriy (oçiq) va botiniy (yaşirin) ma'nolarga ega. Zohiriy ma'no oddiy öquvçiga ham tuşunarli bölib, unda ikki yoş muhabbati öz ifodasini topgan. Botiniy ma'no esa ramziy-majoziy tasvirlarga öralgan bölib, unda muallifning falsafiy qaraşlari aks etgan. Navoiy dostonning ilk bobidayoq öquvçiga öz ramzlarining kalitini taqdim etadi. Ya'ni u Laylining manzar (ilohiy husn aks etgan) ligini, Majnun esa Iloh işqida aqldan ajraganini ta'kidlaydi. Bundan Alişer Navoiy «L. va M.»ining botiniy mazmunida majoziy işq sinoatlari aks etganligi anglaşiladi. Alişer Navoiy «L. va M.»ni nafaqat mazmunan, balki badiiy jihatdan ham uşbu mavzudagi dostonlarning sarasiga aylantirdi. Navoiyning «L. va M.»idan söng xalqimizda uşbu dostonning köplab folklor variantlari ham vujudga keldi. Xalqning dostonga bölgan qiziqişi natijasi ölaroq, 19-a.da Umar Boqiy tomonidan «L. va M.»ning nasriy muxtasar bayoni yaratiddi. «L. va M.» dostoni asosida sahna asarlari va videofilm ham bor.
Ad.: Ahmedov T., Alişer Navoiyning «Layli va Majnun» dostoni, T., 1970. Sanjar Nazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«ЛАЙЛИ ВА МАЖНУН» - Алишер Навоий «Хамса»сининг учинчи достони (1484). У 3622 байтдан иборат бўлиб, шу мавзудаги достонларга хос аруз вазнининг «ҳазажи мусаддаси ахраби мак,- бузи маҳзуф» бахрида ёзилган. Навоий ушбу достонни туркий тилда яратган биринчи муаллифдир. Алишер Навоий Лайли ва Мажнун саргузаштларининг анъанавий сюжет чизиғини сақлаб қолган ҳолда воқеаларга янгича руҳ ва мазмун бахш этди ҳамда достонга янги тимсоллар киритди. Алишер Навоий Лайли ва Мажнун афсонасидан либос сифатида фойдаланиб, достон мазмунига ўз фалсафий қарашларини синг-дириб юборишни мақсад қилганини таъкидлайди. Достон Шарқ мумтоз адабиётининг анъаналарига мувофиқ иккита: зоҳирий (очиқ) ва ботиний (яширин) маъноларга эга. Зоҳирий маъно оддий ўқувчига ҳам тушунарли бўлиб, унда икки ёш муҳаббати ўз ифодасини топган. Ботиний маъно эса рамзий-мажозий тасвирларга ўралган бўлиб, унда муаллифнинг фалсафий қарашлари акс этган. Навоий достоннинг илк бобидаёқ ўқувчига ўз рамзларининг калитини тақдим этади. Яъни у Лайлининг манзар (илоҳий ҳусн акс этган) лигини, Мажнун эса Илоҳ ишқида ақлдан ажраганини таъкидлайди. Бундан Алишер Навоий «Л. ва М.»ининг ботиний мазмунида мажозий ишқ синоатлари акс этганлиги англашилади. Алишер Навоий «Л. ва М.»ни нафақат мазмунан, балки бадиий жиҳатдан ҳам ушбу мавзудаги достонларнинг сарасига айлантирди. Навоийнинг «Л. ва М.»идан сўнг халқимизда ушбу достоннинг кўплаб фольклор вариантлари ҳам вужудга келди. Халқнинг достонга бўлган қизиқиши натижаси ўлароқ, 19-а.да Умар Боқий томонидан «Л. ва М.»нинг насрий мухтасар баёни яратидди. «Л. ва М.» достони асосида саҳна асарлари ва видеофильм ҳам бор.
Ад.: Аҳмедов Т., Алишер Навоийнинг «Лайли ва Мажнун» достони, Т., 1970. Санжар Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.