Lazer spektroskopiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–16-b. — ziyouz.com
Lazer spektroskopiya - optik spektroskopiya sohasi; gazsimon, suyuq va kristall holatdagi moddalarning atomlari va molekulalari spektrlarini lazer nurlari yordamida tadqiq qiladi. L.s. kvant elektronika va optik spektroskopiya çegarasida vujudga kelgan. Lazerlar yaratilgandan söng L.s.si jadal rivojlana boşladi. Lazer nurining öziga xos xususiyatlari odsiy (kogerent bölmagan) yoruğlikni qöllaganda kuzatiş mumkin bölmagan jarayonlarni kuzatişga imkon beradi. L.s.ning keng spektral diapozonda nur çastotasini uzluksiz özgartirişga imkon beriş, nanosekund, pikosekund va femtosekund davomatli yoruğlik impulslarini oliş uslublarini yaratiş, nurni tölqin uzunligiga teng ölçamli joyga fokuslaşga imkon beriş xossalari quyidagi masalalarni yeçişga imkon berdi: 1) yoruğlikning muhitlarda yuz beradigan kombinatsion va Mandelştam — Brillyuen soçilişi spektral çiziqlarining tarkibi va şaklini örganiş; 2) atom va molekulalarning selektiv ravişda uyğongan holatlarga ötkaziş va ularning şu holatlardagi yaşaş vaqtini topiş hamda pastki holatlarga relaksatsiya qiliş va kimyoviy reaksiyalarga turtki beriş qonuniyatlarini tek-şiriş; 3) atom va molekulalarda, suyuk, va qattiq jismlarda köp fotonli ötişni (bir neçta fotonning bir paytda birgalikda yutilişini) kuzatiş hamda jismlarning katta kuvvatli lazer nuri ostida yemiriliş jarayonining tabiatini örganiş; 4) lazer nuri ta'sirida yuz beradigan fluoressensiya yordamida atom va molekulalarning töqnaşuvi natijasida spektral çiziqlarning kengayişi va surilişini aniklaş, töqnaşuvlar çastotasini ölçaş va töqnaşuvlarlarda energiyaning bir zarradan ikkinçisiga uzatilişini tadqiq qiliş; 5) atomli va ionli gazlarni sovitib, ularning t-rasini 1K dan ham pastga tuşiriş qonuniyatlarini aniklaş; 6) izotoplarni lazer nuri ta'siri ostida selektiv ajratib oliş; 7) atmosferani zaharlovçi har xil gazlarni masofadan turib tekşiriş va ularning tarkibini aniklaş; 8.) biomolekulalar va hujayralarda yuz beruvçi tez va öta tez jarayonlarni örganiş va alohida tanlangan yolğiz hujayraga lazer nurini fokuslab, uni selektiv ravişda uygotiş.
Fizika, kimyo, biol., metrologiya va b.fan sohalarining nazariy va amaliy masalalarini yeçişda L.s.dan keng foydalanilmoqda. Ad.: Lazernaya spektroskopiya atomov i molekul [per. s angl.], M., 1979. Maruf Krsimjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАЗЕР СПЕКТРОСКОПИЯ - оптик спектроскопия соҳаси; газсимон, суюқ ва кристалл ҳолатдаги моддаларнинг атомлари ва молекулалари спектрларини лазер нурлари ёрдамида тадқиқ қилади. Л.с. квант электроника ва оптик спектроскопия чегарасида вужудга келган. Лазерлар яратилгандан сўнг Л.с.си жадал ривожлана бошлади. Лазер нурининг ўзига хос хусусиятлари одций (когерент бўлмаган) ёруғликни қўллаганда кузатиш мумкин бўлмаган жараёнларни кузатишга имкон беради. Л.с.нинг кенг спектрал диапозонда нур частотасини узлуксиз ўзгартиришга имкон бериш, наносекунд, пикосекунд ва фемтосекунд давоматли ёруғлик импульсларини олиш услубларини яратиш, нурни тўлқин узунлигига тенг ўлчамли жойга фокуслашга имкон бериш хоссалари қуйидаги масалаларни ечишга имкон берди: 1) ёруғликнинг муҳитларда юз берадиган комбинацион ва Мандельштам — Бриллюэн сочилиши спектрал чизиқларининг таркиби ва шаклини ўрганиш; 2) атом ва молекулаларнинг селектив равишда уйғонган ҳолатларга ўтказиш ва уларнинг шу ҳолатлардаги яшаш вақтини топиш ҳамда пастки ҳолатларга релаксация қилиш ва кимёвий реакцияларга туртки бериш қонуниятларини тек-шириш; 3) атом ва молекулаларда, суюк, ва қаттиқ жисмларда кўп фотонли ўтишни (бир нечта фотоннинг бир пайтда биргаликда ютилишини) кузатиш ҳамда жисмларнинг катта кувватли лазер нури остида емирилиш жараёнининг табиатини ўрганиш; 4) лазер нури таъсирида юз берадиган флуоресценция ёрдамида атом ва молекулаларнинг тўқнашуви натижасида спектрал чизиқларнинг кенгайиши ва сурилишини аниклаш, тўқнашувлар частотасини ўлчаш ва тўқнашувларларда энергиянинг бир заррадан иккинчисига узатилишини тадқиқ қилиш; 5) атомли ва ионли газларни совитиб, уларнинг т-расини 1К дан ҳам пастга тушириш қонуниятларини аниклаш; 6) изотопларни лазер нури таъсири остида селектив ажратиб олиш; 7) атмосферани заҳарловчи ҳар хил газларни масофадан туриб текшириш ва уларнинг таркибини аниклаш; 8.) биомолекулалар ва ҳужайраларда юз берувчи тез ва ўта тез жараёнларни ўрганиш ва алоҳида танланган ёлғиз ҳужайрага лазер нурини фокуслаб, уни селектив равишда уйготиш.
Физика, кимё, биол., метрология ва б.фан соҳаларининг назарий ва амалий масалаларини ечишда Л.с.дан кенг фойдаланилмоқда. Ад.: Лазерная спектроскопия атомов и молекул [пер. с англ.], М., 1979. Маьруф Крсимжонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.