Leksikografiya

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–76-b. — ziyouz.com

Leksikografiya (leksika va ... grafiya) — 1) luğatlar tuziş, amaliy luğatçilik. Amaliy luğatçilik luğatlar tuziş barobarida bir qator ijtimoiy muhim vazifalarni bajaradi: öz va özga tillarni örganiş; ona tilini tavsiflaş va meyorlaştiriş (izohli, imlo va b. turdagi luğatlar yordamida); tillararo aloqa-munosabatni ta'minlaş (ikki va köp tilli luğatlar, sözlaşgiçlar); muayyan til leksikasini ilmiy örganiş (etimologik, tarixiy luğatlar) va b. L. luğat tuziş işi sifatida turli xalqlarda yozuv taraqqiyotining ilk bosqiçlarida u yoki bu tuşunarsiz (eskirgan, dialektal, maxsus yoki çet tilga mansub) sözning qanday ma'no anglatişini biliş ehtiyoji natijasida paydo bölgan. Dastlabki tuzilgan luğatlar umumlaşgan, universal xususiyatga ega bölgan (luğatlarning turli şakllari, körinişlari keyingi davrlarda yuzaga kelgan). Özbek L.si tarixi Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asaridan boşlangan deb aytiş mumkin. Uşbu luğat faqat sözlar va ularning ma'nolarini tavsiflab qolmasdan, turkiy xalqlar tarixi, urf-odatlari, geografik joylaşuvi kabi keng ma'lumotlar manbai hisoblanadi. Şu b-n birga u dastlabki ikki tilli (turkiyça-arabça) luğatlardandir. Mahmud Zamaxşariy özining «Asos ul-baloğa», «Muqaddimat ul-adab» asarlari b-n ham amaliy, ham nazariy L.ning rivojiga ulkan hissa qöşdi. Alişer Navoiy ijodiga bölgan katta qiziqiş 15-a.dan keyingi davrda bir qança luğatlarning yaratilişiga sabab böldi: «Abuşqa» (16-a., Turkiya) izohli luğati, Tole Imoni Hiraviyning «Badoye ul-luğat», Muhammad Rizo Xoksorning «Muntaxab ul-luğot», Mirzo Mahdiyxonning «Sangloh», şuningdek, Muhammad Yoqub Çingiyning «Kelurnoma», «Sulaymon Buxoriyning «Luğati çiğatoiy va turki usmoniy» («Çiğatoyça-turkça luğat»), Ishoqxon Ibratning «Luğati sitta as-sina» («Olti tilli luğat») kabi luğatlarini körsatiş mumkin. 19-a. oxiri va 20-a. 1-çoragida turli xil sabab va ehtiyojlar, davr taqozosi b-n Turkistonda ikki tilli L. rivoj topdi, önlab rusça-özbekça, özbekça-rusça luğatlar, sözlaşgiçlar tuzilib naşr etildi. VM.Nalivkin va M.Na-livkinalarning 1884—1912 y.lar mo-baynida bir neça marta naşr etilgan «Russko-sartovskiy i sartovsko-russkiy slovar» («Rusça-sartça va sart-çarusça luğat»), Aşurali Zohiriy tomonidan 1927 y.da tuzilib, naşr ettirilgan 2 jildli «Rusça-özbekça mukammal luğat» keyingi davrlarda Özbekistonda yaratilgan ikki tilli luğatlar uçun asos böldi. Hoz. kungaça 10 ga yaqin xorijiy til b-n özbekçani qiyoslovçi köplab tarjima luğatlari, fan sohalariga oid 100 dan ziyod bir, ikki va uç tilli terminologik luğatlar yaratildi. Özbek xalqi tarixida birinçi marta «Özbek tilining izohli luğati» tuzilib, naşr etildi (1981). 20-a. özbek luğatçiligi rivojiga A.Zohiriy, A.Qodiriy, Ye.D.Polivanov, A.K.Borovkov, V.V.Reşetov, S.Ibrohimov, Olim Usmon, Z.Ma'rufov, Ş.T. Rahmatullayev, N.Mamatov, A.Hojiyev, T.Aliqulov va b. munosib hissa qöşdilar. Respublika mustaqilligi tufayli özbek L.si oldiga yangi davr talablariga javob beradigan ensiklopedik va lingvistik luğatlar yaratiş vazifasi qöyilgan va bu vazifa öz örni b-n amalga oşirilmoqda;

2) tilşunoslikning luğatçilik nazariyasiga oid sohasi, luğatşunoslik; luğat turlari va ularni tuzişning ilmiy asoslarini işlab çiqiş b-n şuğullanadi. Nazariy L. bir qança muammolarni qamrab oladi: luğatlarning umumiy tipologiyasini va yangi turdagi luğatlarni işlab çiqiş; luğat makrostrukturasini işlab çiqiş (sözlarni tanlab oliş, söz va luğat maqolalarini joylaştiriş tartibi, omonimlarni belgilaş, luğat tarkibiga havola materiallarni kiritiş); luğat mikrostrukturasini, ya'ni har bir luğat maqolasini işlab çiqiş (sözga grammatik va fonetik izoh beriş, söz ma'nolarini ajratiş va tasniflaş, dalil sifatidagi illyustratsiyalar turlari, ta'riflaş turlari, belgilar tizimi, söz etimologiyasi haqidagi ma'lumotlar) va b. L. tilşunoslikning barça bölimlari, ayniqsa, leksikologiya b-n özaro boğliq. L. ham amaliy, ham nazariy soha sifatida leksikologiya, uslubşunoslik, fonetikaga hamda til tarixi, tilning grammatik qurilişi haqidagi ta'limotga suyangan holda iş köradi. Zamonaviy L. muayyan davr jamiyatidagi bilimlar majmuini aks ettiruvçi luğatlarning muhim ijtimoiy vazifasini alohida qayd etadi. L. luğatlar tipologiyasini işlab çiqadi. Şu jihatdan bir tilli L. (izohli va b. luğatlar), ikki tilli L. (tarjima luğatlar), öquv L.si (til örganişga maxsuslaşgan luğatlar), ilmiy-texnik L. (terminologik luğatlar) özaro farqlanadi.

Ad.: Leksikografiçeskiy sbornik, vip. 1 — 6, M., 1957-1963; Şerba L. V., Opit obşey teorii leksikografii. V yego kn.: Yazikovaya sistema i reçevaya deyatelnost, L., 1974; Ojegov SI., Leksikologiya, Leksikografiya. Kultura reçi, M., 1974; Yuldaşev A. A., Prinsipi sostavleniya tyurksko-russkix slovarey, M., 1972. Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛЕКСИКОГРАФИЯ (лексика ва ... графия) — 1) луғатлар тузиш, амалий луғатчилик. Амалий луғатчилик луғатлар тузиш баробарида бир қатор ижтимоий муҳим вазифаларни бажаради: ўз ва ўзга тилларни ўрганиш; она тилини тавсифлаш ва меъёрлаштириш (изоҳли, имло ва б. турдаги луғатлар ёрдамида); тиллараро алоқа-муносабатни таъминлаш (икки ва кўп тилли луғатлар, сўзлашгичлар); муайян тил лексикасини илмий ўрганиш (этимологик, тарихий луғатлар) ва б. Л. луғат тузиш иши сифатида турли халқларда ёзув тараққиётининг илк босқичларида у ёки бу тушунарсиз (эскирган, диалектал, махсус ёки чет тилга мансуб) сўзнинг қандай маъно англатишини билиш эҳтиёжи натижасида пайдо бўлган. Дастлабки тузилган луғатлар умумлашган, универсал хусусиятга эга бўлган (луғатларнинг турли шакллари, кўринишлари кейинги даврларда юзага келган). Ўзбек Л.си тарихи Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асаридан бошланган деб айтиш мумкин. Ушбу луғат фақат сўзлар ва уларнинг маъноларини тавсифлаб қолмасдан, туркий халқлар тарихи, урф-одатлари, географик жойлашуви каби кенг маълумотлар манбаи ҳисобланади. Шу б-н бирга у дастлабки икки тилли (туркийча-арабча) луғатлардандир. Маҳмуд Замахшарий ўзининг «Асос ул-балоға», «Муқаддимат ул-адаб» асарлари б-н ҳам амалий, ҳам назарий Л.нинг ривожига улкан ҳисса қўшди. Алишер Навоий ижодига бўлган катта қизиқиш 15-а.дан кейинги даврда бир қанча луғатларнинг яратилишига сабаб бўлди: «Абушқа» (16-а., Туркия) изоҳли луғати, Толе Имони Ҳиравийнинг «Бадое ул-луғат», Муҳаммад Ризо Хоксорнинг «Мунтахаб ул-луғот», Мирзо Маҳдийхоннинг «Санглоҳ», шунингдек, Муҳаммад Ёқуб Чингийнинг «Келурнома», «Сулаймон Бухорийнинг «Луғати чиғатоий ва турки усмоний» («Чиғатойча-туркча луғат»), Исҳоқхон Ибратнинг «Луғати ситта ас-сина» («Олти тилли луғат») каби луғатларини кўрсатиш мумкин. 19-а. охири ва 20-а. 1-чорагида турли хил сабаб ва эҳтиёжлар, давр тақозоси б-н Туркистонда икки тилли Л. ривож топди, ўнлаб русча-ўзбекча, ўзбекча-русча луғатлар, сўзлашгичлар тузилиб нашр этилди. ВМ.Наливкин ва М.На-ливкиналарнинг 1884—1912 й.лар мо-байнида бир неча марта нашр этилган «Русско-сартовский и сартовско-русский словарь» («Русча-сартча ва сарт-чарусча луғат»), Ашурали Зоҳирий томонидан 1927 й.да тузилиб, нашр эттирилган 2 жилдли «Русча-ўзбекча мукаммал луғат» кейинги даврларда Ўзбекистонда яратилган икки тилли луғатлар учун асос бўлди. Ҳоз. кунгача 10 га яқин хорижий тил б-н ўзбекчани қиёсловчи кўплаб таржима луғатлари, фан соҳаларига оид 100 дан зиёд бир, икки ва уч тилли терминологик луғатлар яратилди. Ўзбек халқи тарихида биринчи марта «Ўзбек тилининг изоҳли луғати» тузилиб, нашр этилди (1981). 20-а. ўзбек луғатчилиги ривожига А.Зоҳирий, А.Қодирий, Е.Д.Поливанов, А.К.Боровков, В.В.Решетов, С.Иброҳимов, Олим Усмон, З.Маъруфов, Ш.Т. Раҳматуллаев, Н.Маматов, А.Ҳожиев, Т.Алиқулов ва б. муносиб ҳисса қўшдилар. Республика мустақиллиги туфайли ўзбек Л.си олдига янги давр талабларига жавоб берадиган энциклопедик ва лингвистик луғатлар яратиш вазифаси қўйилган ва бу вазифа ўз ўрни б-н амалга оширилмоқда;

2) тилшуносликнинг луғатчилик назариясига оид соҳаси, луғатшунослик; луғат турлари ва уларни тузишнинг илмий асосларини ишлаб чиқиш б-н шуғулланади. Назарий Л. бир қанча муаммоларни қамраб олади: луғатларнинг умумий типологиясини ва янги турдаги луғатларни ишлаб чиқиш; луғат макроструктурасини ишлаб чиқиш (сўзларни танлаб олиш, сўз ва луғат мақолаларини жойлаштириш тартиби, омонимларни белгилаш, луғат таркибига ҳавола материалларни киритиш); луғат микроструктурасини, яъни ҳар бир луғат мақоласини ишлаб чиқиш (сўзга грамматик ва фонетик изоҳ бериш, сўз маъноларини ажратиш ва таснифлаш, далил сифатидаги иллюстрациялар турлари, таърифлаш турлари, белгилар тизими, сўз этимологияси ҳақидаги маълумотлар) ва б. Л. тилшуносликнинг барча бўлимлари, айниқса, лексикология б-н ўзаро боғлиқ. Л. ҳам амалий, ҳам назарий соҳа сифатида лексикология, услубшунослик, фонетикага ҳамда тил тарихи, тилнинг грамматик қурилиши ҳақидаги таълимотга суянган ҳолда иш кўради. Замонавий Л. муайян давр жамиятидаги билимлар мажмуини акс эттирувчи луғатларнинг муҳим ижтимоий вазифасини алоҳида қайд этади. Л. луғатлар типологиясини ишлаб чиқади. Шу жиҳатдан бир тилли Л. (изоҳли ва б. луғатлар), икки тилли Л. (таржима луғатлар), ўқув Л.си (тил ўрганишга махсуслашган луғатлар), илмий-техник Л. (терминологик луғатлар) ўзаро фарқланади.

Ад.: Лексикографический сборник, вып. 1 — 6, М., 1957-1963; Шерба Л. В., Опыт общей теории лексикографии. В его кн.: Языковая система и речевая деятельность, Л., 1974; Ожегов СИ., Лексикология, Лексикография. Культура речи, М., 1974; Юлдашев А. А., Принципы составления тюркско-русских словарей, М., 1972. Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.