Leningrad viloyati

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80–81-b. — ziyouz.com

Leningrad viloyati - RFdagi viloyat. Şim.-Ğarbiy iqtisodiy r-nga kiradi. 1927 y. 1 avg.da taşkil etilgan. Mayd. 85,9 ming km2. Aholisi 1681,7 ming kişi (Sankt-Peterburg ş.dan taşqari, 1998), Sankt-Peterburg ş. va unga böysunuvçi şahar va şaharçalar b-n birga 6430,2 ming kişi. Asosan, ruslar; eston, ukrain, fin, tatar, karel, belorus, veps, yahudiy va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 75 kişi. Şaharliklar 66% (Sankt-Peterburgsiz). 17 tumanga bölingan; 29 şahar, 37 şaharça bor (1998). Markazi — Sankt-Peterburg ş. L.v. şim.ğarbda Finlyandiya, ğarbda Estoniya b-n çegaradoş. Hududining köp qismi Boltiq böyi pasttekisligida, şarqiy va şim.-şarqiy qismlari Valday va Olonets qyrlarida joylaşgan. L.v. Fin qöltiği, Ladoga va Onega köllari b-n qurşab olingan. Törtlamçi davr muzlanişlaridan qolgan morena tepalari va tekisliklari sakdangan. Fin qöltiği va Ladoga köli oraliğida Kareliya böyni qirlari joylaşgan. Yer yuzasining bal. 300 m gaça. Fin qöltiği sohillari pasttekislik, ayrim joylarda qum tepalar uç-raydi. Şim. sohillarida juda köp qöltiq va qoyali orollar bor. Foydali qazilmalardan boksit, yonuvçi slanets, fosforit, torf, kvars qumlari, ötga çidamli gil va b. mavjud. Iqlimi mö'tadil, dengiz iqlimi b-n kontinental iqlim oraliğida. Yanv.ning örtaça t-rasi —7°, iyulniki 15°. Yillik yoğin 850 mm. Vegetatsiya davri 150— 173 kun. Asosiy daryolari: Neva, Volxov, Svir, Luga, Vuoksa, Syas. Köl köp. Tuproqlari podzol va turli xil botqoq tipli, çirindiga boy karbonatli tuproqlar. Viloyat hududining qariyb yarmi örmon b-n qoplangan. Yovvoyi hayvonlardan olmaxon, krot, tulki, oq quyon, los va b. uçraydi. Daryo va köllarda turli xil baliqlar bor. Quyi Svir qöriqxonasi mavjud. Neva qöltiqçasi va Viborg qöltiği suvlari sanoat çiqindilari b-n juda ifloslangan.

L.v. sanoati eng yirik sanoat markazi Sankt-Peterburg b-n boğliq. Iqtisodiyotining asosini sanoatning, asosan, örmon, yoğoçsozlik, yoqilği, sellyuloza-qoğoz va alyuminiy tarmoqlari taşkil qiladi. Eng yirik korxonalari: Svetogorsk va Syas sellyuloza-qoğoz k-tlari. Priozyorsk sellyuloza z-di va Gatçina karton-qoğoz f-kasi. Alyuminiy sanoati Volxov alyuminiy z-di (maxsus toza metall işlab çiqariladi), Boksitogorsk r-nidagi boksit koni, Boksitogorsk va Pikalyovo glinozem z-dlaridan iborat. Maşinasozlik sanoati, elektrotexnika, energetika, kemasozlik va vagonsozlik, q.x. maşinalari i.ç.ga ixtisoslaşgan. Oğir maşinasozlik ham mavjud. Elektrotexnika va radio-elektronika, priborsozlik, kemasozlik va vagonsozlik, turli xil sanoat jihozlari i. ç. sanoat tarmoqlari bor. Kime sanoatida kon-kimyo (fosforit) tarmoqlari rivojlangan. Yonilği sanoatining eng yirik korxonalari: Kirişi ş.dagi neftni qayta işlaş z-di (dizel yonilğisi, mazut, benzin işlab çiqaradi). Önlab torf va slanets, boksit korxonalari işlab turibdi. Qora va rangli metallurgiya rivojlangan. Yengil sanoatning tikuvçilik, trikotaj, poyabzal tarmoqlari, ozik-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Svir, Volxov, Vuoksa, Narva daryolarida GES, Kirişi GRES, AES (Sosnoviy Bor ş.da) qurilgan.

Q.x., asosan, şahar atrofini meva, sabzavot b-n ta'minlaşga ixtisoslaşgan. Sut-göşt çorvaçiligi, çöçqaçilik, parrandaçilik b-n şuğullaniladi. Yem-xaşak (jami ekin maydonining 2/3 qismi), ğalla ekinlari, Sankt-Peterburg atrofida kartoşka, sabzavot ekiladi. Volga — Boltiqsuv yöli, Oq dengiz—Boltiq kanali, Ladoga va Onega köllarida, Neva, Svir va b. daryolarda kema qatnaydi. Dengiz portlari — Sankt-Peterburg, Viborg, Kronştadt (Boltiq harbiy dengiz floti bazasi); daryo portlari — Sankt-Peterburg, Şlisselburg, Sviritsa, Voznesenye, Podporojye, Lodeynoye Pole.

L.v. hududida köpgina xlorid-natriyli mineral suvli buloqlar, Fin qöltiği sohili böylab sapropelli balçiqlar konlari joylaşgan. Kurort zonalari — Leningrad (tarkibiga Sestroretsk kurorti va Zelenogorsk, Solneçnoye, Repino, Komarove, Uşkovo, Serovo, Molodyojnoye, Smolyaçkovo kurort joylari kiradi) va Viborg hamda Lujsk kurort r-ni. «Staraya Ladoga» tarixiy-me'moriy va arxeologiya hamda «Monrepo parki» tarixiy-me'moriy va tabiiy muzey-qöriqxonalari faoliyat körsatadi. L.v.da özining me'moriypark ansambllari b-n maşhur bölgan Gatçina, Lomonosov, Puşkin, Petrodvorets, Pavlovsk ş.lari bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛЕНИНГРАД ВИЛОЯТИ - РФдаги вилоят. Шим.-Ғарбий иқтисодий р-нга киради. 1927 й. 1 авг.да ташкил этилган. Майд. 85,9 минг км2. Аҳолиси 1681,7 минг киши (Санкт-Петербург ш.дан ташқари, 1998), Санкт-Петербург ш. ва унга бўйсунувчи шаҳар ва шаҳарчалар б-н бирга 6430,2 минг киши. Асосан, руслар; эстон, украин, фин, татар, карел, белорус, вепс, яҳудий ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 75 киши. Шаҳарликлар 66% (Санкт-Петербургсиз). 17 туманга бўлинган; 29 шаҳар, 37 шаҳарча бор (1998). Маркази — Санкт-Петербург ш. Л.в. шим.ғарбда Финляндия, ғарбда Эстония б-н чегарадош. Ҳудудининг кўп қисми Болтиқ бўйи пасттекислигида, шарқий ва шим.-шарқий қисмлари Валдай ва Олонец қйрларида жойлашган. Л.в. Фин қўлтиғи, Ладога ва Онега кўллари б-н қуршаб олинган. Тўртламчи давр музланишларидан қолган морена тепалари ва текисликлари сакданган. Фин қўлтиғи ва Ладога кўли оралиғида Карелия бўйни қирлари жойлашган. Ер юзасининг бал. 300 м гача. Фин қўлтиғи соҳиллари пасттекислик, айрим жойларда қум тепалар уч-райди. Шим. соҳилларида жуда кўп қўлтиқ ва қояли ороллар бор. Фойдали қазилмалардан боксит, ёнувчи сланец, фосфорит, торф, кварц қумлари, ўтга чидамли гил ва б. мавжуд. Иқлими мўътадил, денгиз иқлими б-н континентал иқлим оралиғида. Янв.нинг ўртача т-раси —7°, июлники 15°. Йиллик ёғин 850 мм. Вегетация даври 150— 173 кун. Асосий дарёлари: Нева, Волхов, Свирь, Луга, Вуокса, Сясь. Кўл кўп. Тупроқлари подзол ва турли хил ботқоқ типли, чириндига бой карбонатли тупроқлар. Вилоят ҳудудининг қарийб ярми ўрмон б-н қопланган. Ёввойи ҳайвонлардан олмахон, крот, тулки, оқ қуён, лось ва б. учрайди. Дарё ва кўлларда турли хил балиқлар бор. Қуйи Свирь қўриқхонаси мавжуд. Нева қўлтиқчаси ва Виборг қўлтиғи сувлари саноат чиқиндилари б-н жуда ифлосланган.

Л.в. саноати энг йирик саноат маркази Санкт-Петербург б-н боғлиқ. Иқтисодиётининг асосини саноатнинг, асосан, ўрмон, ёғочсозлик, ёқилғи, целлюлоза-қоғоз ва алюминий тармоқлари ташкил қилади. Энг йирик корхоналари: Светогорск ва Сясь целлюлоза-қоғоз к-тлари. Приозёрск целлюлоза з-ди ва Гатчина картон-қоғоз ф-каси. Алюминий саноати Волхов алюминий з-ди (махсус тоза металл ишлаб чиқарилади), Бокситогорск р-нидаги боксит кони, Бокситогорск ва Пикалёво глинозем з-дларидан иборат. Машинасозлик саноати, электротехника, энергетика, кемасозлик ва вагонсозлик, қ.х. машиналари и.ч.га ихтисослашган. Оғир машинасозлик ҳам мавжуд. Электротехника ва радио-электроника, приборсозлик, кемасозлик ва вагонсозлик, турли хил саноат жиҳозлари и. ч. саноат тармоқлари бор. Киме саноатида кон-кимё (фосфорит) тармоқлари ривожланган. Ёнилғи саноатининг энг йирик корхоналари: Кириши ш.даги нефтни қайта ишлаш з-ди (дизель ёнилғиси, мазут, бензин ишлаб чиқаради). Ўнлаб торф ва сланец, боксит корхоналари ишлаб турибди. Қора ва рангли металлургия ривожланган. Енгил саноатнинг тикувчилик, трикотаж, пойабзал тармоқлари, озик-овқат саноати корхоналари мавжуд. Свирь, Волхов, Вуокса, Нарва дарёларида ГЭС, Кириши ГРЭС, АЭС (Сосновий Бор ш.да) қурилган.

Қ.х., асосан, шаҳар атрофини мева, сабзавот б-н таъминлашга ихтисослашган. Сут-гўшт чорвачилиги, чўчқачилик, паррандачилик б-н шуғулланилади. Ем-хашак (жами экин майдонининг 2/3 қисми), ғалла экинлари, Санкт-Петербург атрофида картошка, сабзавот экилади. Волга — Болтиқсув йўли, Оқ денгиз—Болтиқ канали, Ладога ва Онега кўлларида, Нева, Свирь ва б. дарёларда кема қатнайди. Денгиз портлари — Санкт-Петербург, Виборг, Кронштадт (Болтиқ ҳарбий денгиз флоти базаси); дарё портлари — Санкт-Петербург, Шлиссельбург, Свирица, Вознесенье, Подпорожье, Лодейное Поле.

Л.в. ҳудудида кўпгина хлорид-натрийли минерал сувли булоқлар, Фин қўлтиғи соҳили бўйлаб сапропелли балчиқлар конлари жойлашган. Курорт зоналари — Ленинград (таркибига Сестрорецк курорти ва Зеленогорск, Солнечное, Репино, Комарове, Ушково, Серово, Молодёжное, Смолячково курорт жойлари киради) ва Виборг ҳамда Лужск курорт р-ни. «Старая Ладога» тарихий-меъморий ва археология ҳамда «Монрепо парки» тарихий-меъморий ва табиий музей-қўриқхоналари фаолият кўрсатади. Л.в.да ўзининг меъморийпарк ансамбллари б-н машҳур бўлган Гатчина, Ломоносов, Пушкин, Петродворец, Павловск ш.лари бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.