Lev Nikolayeviç Tolstoy

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 481–483-b. — ziyouz.com

Tolstoy Lev Nikolayeviç [1828. 28.8(9.9), Tula gubernyasi Yasnaya Polyana qişloği — 1910.7(20). 11, Lipetsk viloyati, hoz. Lev Tolstoy bekati; Yasnaya Polyanada dafn etilgan] — rus yozuvçisi. Rossiyadagi kadimiy dvoryanlar sulolasidan, graf. Peterburg FA muxbir a'zosi (1873), faxriy akad. (1900). 1844—47 y.larda Qozon untining arabturk va huquqşunoslik ftlarida öqigan. 1851— 53 y.larda Kavkazda bölib, janglarda iştirok etgan. 1854 y. Dunay armiyasiga yuborilgan; iltimosiga köra, qamaldagi Sevastopolga utkazilgan. Qrim uruşida qatnaşgan. T. 1855 y.da Peterburgga borib, N. A. Nekrasovnnng «Sovremennik» («Zamondoş») jurnali va jurnal atrofidagi yozuvçilar (I. S. Turgenev, I. A. Gonçarov, N. G. Çernöşevskiy va b.) bilan hamkorlik qilgan. Bolalik kezlarida rus va arab xalq ertaklari, A.S.Puşkin şe'rlari, şuningdek, Yusuf haqidagi Injil rivoyati ta'sirida şe'rlar yozgan. Birinçi yirik asari — «Inson kamolotining tört davri» avtobiografik asari («Bolalik», 1852; «Ösmirlik», 1852-54; «Yoşlik», 1855- 57; «Yigitlik», yozilmay qolgan). Uruş lavhalari va askarlarning maişiy turmuşi T.ning «Sevastopol hikoyalari» (1855) töplamiga kirgan hikoya va oçerklarida öz ifodasini topgan.

50-y.lar T. ruhiy hayot lavhalari va maişiy turmuş tafsillarini tarixiy voqealarning keng manzarasi, qayotning axloqiyfalsafiy asoslari tasviri bilan uyğunlaştirişga harakat qiladi. T. ijodida şakllana boşlagan bu ijodiy tamoyil «Kazaklar» qissasi (1863)da, ayniqsa, yaqqol körinadi. Bu asarda öz in'ikosini topgan xalq hayoti mavzui va voqelikning epik tasviri T.ning 60-y. lar ijodida yanada teranlaşadi.

Rus va jahon adabiyoti xazinasidan mustahkam örin olgan «Uruş va tinçlik» (1863—69) epopeyasi T. ning 60-y. larda ijodiy kamolotga erişganidan şahodat beradi. Ayrim sovet adabiyotşunoslari garçand bu asarni T.ning öz davri muammolaridan qoçişi, deb baholagan bölsalarda, yozuvçi «Uruş va tinçlik» romani bilan öz davrida röy bergan va özi şaxsan guvoh bölgan voqealarga faol munosabat bildirgan. Eng muhimi, u Napoleonning 1805—07 va 1812—14 y.lardagi harbiy yurişlari mavzuiga murojaat etib, köplab qahramonlar iştirok etgan epik voqealar bilan birga qahramonlarning ruhiy tasvirlari ilk bor katta mahorat bilan uyğunlaşgan tarixiy roman janrini yaratdi. Holbuki, 19-a. örtalarida epik asarlar davri utdi, degan fikrlar keng tarqalgan, 60-y.larda rus jamiyatida kuç ola boşlagan sinfiy ziddiyat va kuraşlar esa «Uruş va tinçlik»dek epopeyaning maydonga kelişi uçun unumli zamin böla olmas edi. 1812 y.da Rossiyaning Napoleon qöşinlari tomonidan bosib olinişi mumkinligi bir-biri bilan kelişa olmagan turli tabaka va sinflarni duşmanga karşi kuraş şiori ostida birlaştirdiki, T.ning rus xalqi ongidagi ana şu uyğonişga murojaat etişi «Uruş va tinçlik» romanining yuzaga kelişi uçun hayotbaxş zamin vazifasini ötadi.

T.ning 70-y.lar ijodida «Anna Karenina» romani aloxdda mavqega ega. «Uruş va tinçlik»dan bu romanni yozguniga qadar bölgan davrda T.ning rus jamiyatidagi ijtimoiy tenglik va adolat töğrisidagi orzu umidlari röyobga çiqmadi. 60-y.lardagi islohot yozuvçi kutgan natijani bermadi. Mazkur romanda T.ning jamiyat hayotida keçayotgan noxuş jarayonlar haqidagi iztirobli öylari aks etdi. Romanda Kareninlar, Oblonskiylar va Levinlardan iborat 3 oilaning bir-biri bilan çatişgan, ammo mustaqil syujet çiziğiga ega bölgan tarixi tasvir etilgan. T., aksar rus yozuvçilaridek, nasroniy diniga katta e'tiqod qöygan, hayotda röy berayotgan voqealarga va kişilarning xattiharakatlariga ham şu din nuqtai nazaridan yondaşgan. Uning diniy qaraşlari jamiyat va şu jamiyatda yaşovçi kişilarga, binobarin, u yoki bu qahramoniga bölgan munosabatiga, şakşubhasiz, ta'sir ötkazgan. T.ning oila masalasiga, çunonçi, Kareninlar oilasida sodir bölayotgan voqealarga yondaşuvida ham diniy qaraşlari seziladi. U jamiyat a'zolarida qanday çirkin xislatlar mavjud bölmasin, kişilar diniy qonunqoidalar doirasida harakat qilişlari lozim, aks holda jamiyat halokat sari boradi, degan fikrdan kelib çiqib, qaxramonlar obrazini yaratadi.

70-y.larda ruhiy iztirob iqdimida yaşagan T. öz hayot yölini qayta nazardan ötkazdi va şu jarayonda ijtimoiy kelib çiqişi, tarbiyasi va hayot yöli bilan boğliq jamiyat qatlamining ma'naviy asoslari yolğonga asoslangan, degan xulosaga keldi. Uning bunday qaraşlari «Iqrornoma» (1880) va «E'tiqodim nimada?» (1884) asarlarida öz ifodasini topdi. T.ning şu davrda yozgan asarlari orasida «Ivan Iliçning ulimi» (1886), «Kreyser sonatasi» (1889) qissalari, ayniqea, e'tiborga loyiq.

T. 80-y.larda dramaturgiya janrlarida ham ijod qilib, «Zulmat hokimiyati» (1886) dramasi va «Ma'rifat mevalari» (1890) komediyasini yozadi. Bu asarlarda qişloq axlidagi jaholat, şahar madaniyatining qişloqqa körsatayotgan salbiy ta'siri katta badiiy kuç bilan tasvirlangan.

T. dunyoqaraşida tobora kuçayib borayotgan ziddiyatlar uning sönggi yirik asarlaridan biri — «Tiriliş» romani (1889—99)da öz aksini topdi. Xdyotda bölib ötgan oddiy voqea — bir sud jarayoni asosida yaratilgan bu asarda T. ijtimoiy adolatsizlikka asoslangan jamiyatning içki, ma'naviy asoslarini oçib taşlaydi. Mazkur asardagi kişilar taqdiri bilan voqealarning özaro çambarças boğlikligi masalasi «Hojimurod» (1896— 1904) qissasining ham asosini taşkil etgan.

T. dindor yozuvçi sifatida kişilar ruhiyatidagi ziddiyatlarni tasvir etibgina qolmay, özi ham jamiyat va kişilar hayotidagi bunday ziddiyat va mayllardan jarohatlanib yaşagan. Yozuvçidagi murakkab ruhiy holat uning sönggi asarlari («Tirik murda», 1890; «Baldan söng», 1903 va b.) da ham aks etgan. T. hayotining Yasnaya Polyanadagi sönggi kunlari ruhiy iztiroblar pörtanasida keçdi. U yaqin kişilari töqigan iğvo va fasod töridan qoçib, 1910 y. Yasnaya Polyanadan boş olib çiqib ketadi va yölda şamollab, vafot etadi.

Özbekistonda T. ijodiga qiziqiş u hayot paytlardayoq boşlangan. Uning «Odamlar nima bilan tirik?», «Xudo haqiqatni kursa ham tezda ayta olmaydi» makrlalari 1887—1902 y.larda «Turkiston viloyatining gazeti»da özbek tilida naşr etilgan. T. haqidagi «Rossiya mamlakatining maşhur yozuvçisi» degan maqola esa 1889 y. şu gaz.da tanikli ma'rifatparvar Sattorxon Abduğafforov tarjimasida bosilgan. T.ning bolalar uçun yozgan qator hikoyalari Saidrasul Aziziy («Ustodi avval», 1902), Aliasqar Kalinin («Muallimi soniy», 1903), Abdulla Avloniy («Birinçi muallim», 1909; «Ikkinçi muallim», 1912) singari jadid ma'rifatparvarlarining öquv qöllanmalari va darsliklarida e'lon qilingan hamda usuli savtiya maktablarida öqitilgan.

T. nafakat buyuk yozuvçi, balki adolatparvar va xalqparvar inson sifatida ham özbek jadidlarining e'tiborini uziga jalb etgan. Birinçi özbek advokati Ubaydulla Xöjayev 1909 y.da T.ga uning yomonlikka yomonlik bilan javob bermaslik haqidagi ta'limoti yuzasidan xat yozib, öşa yilning 5 iyunida undan javob olgan. Islom dinining tanikli arboblaridan biri Abduvohid Qoriyev esa 1910 y. Yasnaya Polyanaga maxsus borib, T. bilan bir neça marta muloqotda bölgan. Ammo özbek xalqining T. ijodi bilan yaqindan tanişişi 20-a.ning 30-y.laridan boşlangan va uning barça asosiy asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.

As: Sobr. soç., t. 1—22, M., 1978— 86; Asarlar, 1—5j.lar, T., 1978—80; Iqrornoma, T., 1998.

Ad:Karimov E.A., Çelovek v izobrajenii Tolstogo, M., 1967; Xrapçenko M.B., Tolstoy kak xudojnik, 3izd., M., 1971; L om u nov K., Jizn Tolstogo, M., 1981.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТОЛСТОЙ Лев Николаевич [1828. 28.8(9.9), Тула губерняси Ясная Поляна қишлоғи — 1910.7(20). 11, Липецк вилояти, ҳоз. Лев Толстой бекати; Ясная Полянада дафн этилган] — рус ёзувчиси. Россиядаги кадимий дворянлар сулоласидан, граф. Петербург ФА мухбир аъзоси (1873), фахрий акад. (1900). 1844—47 й.ларда Қозон унтининг арабтурк ва ҳуқуқшунослик фтларида ўқиган. 1851— 53 й.ларда Кавказда бўлиб, жангларда иштирок этган. 1854 й. Дунай армиясига юборилган; илтимосига кўра, қамалдаги Севастополга утказилган. Қрим урушида қатнашган. Т. 1855 й.да Петербургга бориб, Н. А. Некрасовнннг «Современник» («Замондош») журнали ва журнал атрофидаги ёзувчилар (И. С. Тургенев, И. А. Гончаров, Н. Г. Чернўшевский ва б.) билан ҳамкорлик қилган. Болалик кезларида рус ва араб халқ эртаклари, А.С.Пушкин шеърлари, шунингдек, Юсуф ҳақидаги Инжил ривояти таъсирида шеърлар ёзган. Биринчи йирик асари — «Инсон камолотининг тўрт даври» автобиографик асари («Болалик», 1852; «Ўсмирлик», 1852-54; «Ёшлик», 1855- 57; «Йигитлик», ёзилмай қолган). Уруш лавҳалари ва аскарларнинг маиший турмуши Т.нинг «Севастополь ҳикоялари» (1855) тўпламига кирган ҳикоя ва очеркларида ўз ифодасини топган.

50-й.лар Т. руҳий ҳаёт лавҳалари ва маиший турмуш тафсилларини тарихий воқеаларнинг кенг манзараси, қаётнинг ахлоқийфалсафий асослари тасвири билан уйғунлаштиришга ҳаракат қилади. Т. ижодида шакллана бошлаган бу ижодий тамойил «Казаклар» қиссаси (1863)да, айниқса, яққол кўринади. Бу асарда ўз инъикосини топган халқ ҳаёти мавзуи ва воқеликнинг эпик тасвири Т.нинг 60-й. лар ижодида янада теранлашади.

Рус ва жаҳон адабиёти хазинасидан мустаҳкам ўрин олган «Уруш ва тинчлик» (1863—69) эпопеяси Т. нинг 60-й. ларда ижодий камолотга эришганидан шаҳодат беради. Айрим совет адабиётшунослари гарчанд бу асарни Т.нинг ўз даври муаммоларидан қочиши, деб баҳолаган бўлсаларда, ёзувчи «Уруш ва тинчлик» романи билан ўз даврида рўй берган ва ўзи шахсан гувоҳ бўлган воқеаларга фаол муносабат билдирган. Энг муҳими, у Наполеоннинг 1805—07 ва 1812—14 й.лардаги ҳарбий юришлари мавзуига мурожаат этиб, кўплаб қаҳрамонлар иштирок этган эпик воқеалар билан бирга қаҳрамонларнинг руҳий тасвирлари илк бор катта маҳорат билан уйғунлашган тарихий роман жанрини яратди. Ҳолбуки, 19-а. ўрталарида эпик асарлар даври утди, деган фикрлар кенг тарқалган, 60-й.ларда рус жамиятида куч ола бошлаган синфий зиддият ва курашлар эса «Уруш ва тинчлик»дек эпопеянинг майдонга келиши учун унумли замин бўла олмас эди. 1812 й.да Россиянинг Наполеон қўшинлари томонидан босиб олиниши мумкинлиги бир-бири билан келиша олмаган турли табака ва синфларни душманга карши кураш шиори остида бирлаштирдики, Т.нинг рус халқи онгидаги ана шу уйғонишга мурожаат этиши «Уруш ва тинчлик» романининг юзага келиши учун ҳаётбахш замин вазифасини ўтади.

Т.нинг 70-й.лар ижодида «Анна Каренина» романи алохдда мавқега эга. «Уруш ва тинчлик»дан бу романни ёзгунига қадар бўлган даврда Т.нинг рус жамиятидаги ижтимоий тенглик ва адолат тўғрисидаги орзу умидлари рўёбга чиқмади. 60-й.лардаги ислоҳот ёзувчи кутган натижани бермади. Мазкур романда Т.нинг жамият ҳаётида кечаётган нохуш жараёнлар ҳақидаги изтиробли ўйлари акс этди. Романда Каренинлар, Облонскийлар ва Левинлардан иборат 3 оиланинг бир-бири билан чатишган, аммо мустақил сюжет чизиғига эга бўлган тарихи тасвир этилган. Т., аксар рус ёзувчиларидек, насроний динига катта эътиқод қўйган, ҳаётда рўй бераётган воқеаларга ва кишиларнинг хаттиҳаракатларига ҳам шу дин нуқтаи назаридан ёндашган. Унинг диний қарашлари жамият ва шу жамиятда яшовчи кишиларга, бинобарин, у ёки бу қаҳрамонига бўлган муносабатига, шакшубҳасиз, таъсир ўтказган. Т.нинг оила масаласига, чунончи, Каренинлар оиласида содир бўлаётган воқеаларга ёндашувида ҳам диний қарашлари сезилади. У жамият аъзоларида қандай чиркин хислатлар мавжуд бўлмасин, кишилар диний қонунқоидалар доирасида ҳаракат қилишлари лозим, акс ҳолда жамият ҳалокат сари боради, деган фикрдан келиб чиқиб, қахрамонлар образини яратади.

70-й.ларда руҳий изтироб иқдимида яшаган Т. ўз ҳаёт йўлини қайта назардан ўтказди ва шу жараёнда ижтимоий келиб чиқиши, тарбияси ва ҳаёт йўли билан боғлиқ жамият қатламининг маънавий асослари ёлғонга асосланган, деган хулосага келди. Унинг бундай қарашлари «Иқрорнома» (1880) ва «Эътиқодим нимада?» (1884) асарларида ўз ифодасини топди. Т.нинг шу даврда ёзган асарлари орасида «Иван Ильичнинг улими» (1886), «Крейцер сонатаси» (1889) қиссалари, айниқеа, эътиборга лойиқ.

Т. 80-й.ларда драматургия жанрларида ҳам ижод қилиб, «Зулмат ҳокимияти» (1886) драмаси ва «Маърифат мевалари» (1890) комедиясини ёзади. Бу асарларда қишлоқ ахлидаги жаҳолат, шаҳар маданиятининг қишлоққа кўрсатаётган салбий таъсири катта бадиий куч билан тасвирланган.

Т. дунёқарашида тобора кучайиб бораётган зиддиятлар унинг сўнгги йирик асарларидан бири — «Тирилиш» романи (1889—99)да ўз аксини топди. Хдётда бўлиб ўтган оддий воқеа — бир суд жараёни асосида яратилган бу асарда Т. ижтимоий адолатсизликка асосланган жамиятнинг ички, маънавий асосларини очиб ташлайди. Мазкур асардаги кишилар тақдири билан воқеаларнинг ўзаро чамбарчас боғликлиги масаласи «Ҳожимурод» (1896— 1904) қиссасининг ҳам асосини ташкил этган.

Т. диндор ёзувчи сифатида кишилар руҳиятидаги зиддиятларни тасвир этибгина қолмай, ўзи ҳам жамият ва кишилар ҳаётидаги бундай зиддият ва майллардан жароҳатланиб яшаган. Ёзувчидаги мураккаб руҳий ҳолат унинг сўнгги асарлари («Тирик мурда», 1890; «Балдан сўнг», 1903 ва б.) да ҳам акс этган. Т. ҳаётининг Ясная Полянадаги сўнгги кунлари руҳий изтироблар пўртанасида кечди. У яқин кишилари тўқиган иғво ва фасод тўридан қочиб, 1910 й. Ясная Полянадан бош олиб чиқиб кетади ва йўлда шамоллаб, вафот этади.

Ўзбекистонда Т. ижодига қизиқиш у ҳаёт пайтлардаёқ бошланган. Унинг «Одамлар нима билан тирик?», «Худо ҳақиқатни курса ҳам тезда айта олмайди» макрлалари 1887—1902 й.ларда «Туркистон вилоятининг газети»да ўзбек тилида нашр этилган. Т. ҳақидаги «Россия мамлакатининг машҳур ёзувчиси» деган мақола эса 1889 й. шу газ.да таникли маърифатпарвар Сатторхон Абдуғаффоров таржимасида босилган. Т.нинг болалар учун ёзган қатор ҳикоялари Саидрасул Азизий («Устоди аввал», 1902), Алиасқар Калинин («Муаллими соний», 1903), Абдулла Авлоний («Биринчи муаллим», 1909; «Иккинчи муаллим», 1912) сингари жадид маърифатпарварларининг ўқув қўлланмалари ва дарсликларида эълон қилинган ҳамда усули савтия мактабларида ўқитилган.

Т. нафакат буюк ёзувчи, балки адолатпарвар ва халқпарвар инсон сифатида ҳам ўзбек жадидларининг эътиборини узига жалб этган. Биринчи ўзбек адвокати Убайдулла Хўжаев 1909 й.да Т.га унинг ёмонликка ёмонлик билан жавоб бермаслик ҳақидаги таълимоти юзасидан хат ёзиб, ўша йилнинг 5 июнида ундан жавоб олган. Ислом динининг таникли арбобларидан бири Абдувоҳид Қориев эса 1910 й. Ясная Полянага махсус бориб, Т. билан бир неча марта мулоқотда бўлган. Аммо ўзбек халқининг Т. ижоди билан яқиндан танишиши 20-а.нинг 30-й.ларидан бошланган ва унинг барча асосий асарлари ўзбек тилига таржима қилинган.

Ас: Собр. соч., т. 1—22, М., 1978— 86; Асарлар, 1—5ж.лар, Т., 1978—80; Иқрорнома, Т., 1998.

Ад:Каримов Э.А., Человек в изображении Толстого, М., 1967; Храпченко М.Б., Толстой как художник, 3изд., М., 1971; Л ом у нов К., Жизнь Толстого, М., 1981.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.