Levirat
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 64-b. — ziyouz.com
Levirat (lot. levir — qayni, erning ukasi), yesir oliş — qad. nikoh odatlaridan biri, beva qolgan yanganing qaynisiga erga tegişi. Köpçilik xalqlarda uruğçilik tuzumi davrida tarqalgan bölib, Kavkaz, Örta Osiyo xalqlari, yahudiylar va b.da ham saqlanib qolgan. L. odati böyiça uka uylanmagan bölsa ham marhum akaning beva (yesir) qolgan xotiniga uylanişi şart bölgan. Ayni çokda uka ölsa aka uning bevasiga uylangan. Özbeklarda «Aka ölsa yanga meros, uka ölsa kelin meros» maqolida ham yuqoridagi mazmun aks etgan. Bevani uyiga qaytarib yuboriş voha özbeklarida ayb sanalgan. Bevani begonaga uzatişni özlariga uyat hisoblaşgan. Agar beva rozi bölmasa majburlab roziligini oliş hollari ham uçragan. Marhumning bevasi, mol-mulki, farzandlari tarbiyasi begona erkak qöliga ötib ketmasligi va hali uylanmagan uka qalin tölab, ortiqça sarf-xarajat qilib uylanmasligi uçun nikohning L. şakliga ruxsat berilgan. L. nikoh şakli 20-a.dan söng, xalqimiz turmuşidan butkul çiqib ketgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛЕВИРАТ (лот. levir — қайни, эрнинг укаси), есир олиш — қад. никоҳ одатларидан бири, бева қолган янганинг қайнисига эрга тегиши. Кўпчилик халқларда уруғчилик тузуми даврида тарқалган бўлиб, Кавказ, Ўрта Осиё халқлари, яҳудийлар ва б.да ҳам сақланиб қолган. Л. одати бўйича ука уйланмаган бўлса ҳам марҳум аканинг бева (есир) қолган хотинига уйланиши шарт бўлган. Айни чокда ука ўлса ака унинг бевасига уйланган. Ўзбекларда «Ака ўлса янга мерос, ука ўлса келин мерос» мақолида ҳам юқоридаги мазмун акс этган. Бевани уйига қайтариб юбориш воҳа ўзбекларида айб саналган. Бевани бегонага узатишни ўзларига уят ҳисоблашган. Агар бева рози бўлмаса мажбурлаб розилигини олиш ҳоллари ҳам учраган. Марҳумнинг беваси, мол-мулки, фарзандлари тарбияси бегона эркак қўлига ўтиб кетмаслиги ва ҳали уйланмаган ука қалин тўлаб, ортиқча сарф-харажат қилиб уйланмаслиги учун никоҳнинг Л. шаклига рухсат берилган. Л. никоҳ шакли 20-а.дан сўнг, халқимиз турмушидан буткул чиқиб кетган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.