Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Limon

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122–123-b. — ziyouz.com

    Limon LIMON, limu (Citrus limon) — rutadoşlar (sitruslar turkumi)ga kiradigan doim yaşil köp yillik daraxtlar turi, mevali ekin. Vatani — Jan. va Jan.-Şarqiy Osiyo. Yovvoyi holda ösişi aniqlanmagan. Örta Dengiz, AQŞ, Meksika, Argentina va b. mamlakatlar subtropiklarida, Kavkazning Qora dengiz böylarida, Örta Osiyoda (tranşeyalarda) ekiladi. Şuningdek, uy şaroitlarida östiriladi. Daraxti bal. 3—7 m, şox-şabbasi yoyiq. Novdalari tikanli, ba'zilari tikansiz. Bar-gi qalin, oç yaşil, çöziq-tuxumsimon. Gullari ikki jinsli, oq, xuşböy. Mevasi tuxumsimon, ba'zan dumaloq. örtaça oğirligi 120— 400 g ga boradi. Pösti sariq, silliq yoki ğadir-budur, taxir. Eti 8—12 pallali, oç sariq, sersuv, nordon. Şarbati tarkibida 3,5—8,1% kislota (asosan, limon kislota), 1,9—3,0% kand, vitamin S (100 g ida 45—140 mg), RR va V hamda pektin moddalar, temir, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy tuzlari bor. Asosan, hölligiça yeyiladi, konditer mahsulotlari tayyorlaşda, şarbat, limonad, limon kislota olişda işlatiladi.

    L. qalamçasidan va payvandlaş yuli b-n köpaytiriladi. Boğda 2,5><4 sxemada ekiladi. Köçati ötkazilganidan key-in 3—4-yili xreil beradi. 1 tup daraxti 15—20 kg hosil qiladi. Oçiq boğlarda L. kuklam, yoz va kuzda usadi, qişda tinim davriga ötadi. Köklamda gullaydi, mevasi 150—170 kunda yetiladi. Tranşeya şaroitida esa kuzda harorati 3—5° ga tuşganda ösişdan tuxtab, köklamda harorat 10—12° ga kötarilganda ösişni davom ettiradi. Barglari har 2—3 yilda yangilanadi. L. issiqsevar, yoruğsevar va namga talab-çan ösimlik. —1,5, —2° da meva va pişmagan novdalarini, —5, —6° da tupini sovuq uradi. Havo harorati 17— 18° da bölganda normal rivojlanadi. L. çi-rindiga boy, suvni yaxşi ötkazadigan yengil tuproqlarda möl hosil beradi. L. Özbekistonda 1949 y.dan tranşeyada östirila boşladi. L.ning Novogruzinskiy, Udarnik, Meyer va b. navlar bor. Meyer navi tranşeya şaroitida ekiladi, daraxti past böyli kam tikanli, apr. — mayda yoppasiga gullaydi; köçati ötqazilgaç, 2-yili xreilga kiradi. 4—5 yoşli daraxti 50—70 dona, 9—10 yoşdagisi 120—150 dona meva beradi. Mevasi okt.— noyabrda pişadi. Keyingi yillarda xalq se-leksioneri, faxriy akademik Zayniddin Faxriddinov yetiştirgan yirik mevali (400—950 g) Toşkent, Yubileyniy nav L.lari ham östirilmoqda.

    Ad.: Kulkov O.P., Muxamedov Ş. Z., Özbekistonning subtropik ösimliklari, 1968; Faxriddinov 3., Toşkent limoni, T., 1969.

    Rixsivoy Jörayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЛИМОН, лиму (Citrus limon) — рутадошлар (цитруслар туркуми)га кирадиган доим яшил кўп йиллик дарахтлар тури, мевали экин. Ватани — Жан. ва Жан.-Шарқий Осиё. Ёввойи ҳолда ўсиши аниқланмаган. Ўрта Денгиз, АҚШ, Мексика, Аргентина ва б. мамлакатлар субтропикларида, Кавказнинг Қора денгиз бўйларида, Ўрта Осиёда (траншеяларда) экилади. Шунингдек, уй шароитларида ўстирилади. Дарахти бал. 3—7 м, шох-шаббаси ёйиқ. Новдалари тиканли, баъзилари тикансиз. Бар-ги қалин, оч яшил, чўзиқ-тухумсимон. Гуллари икки жинсли, оқ, хушбўй. Меваси тухумсимон, баъзан думалоқ. ўртача оғирлиги 120— 400 г га боради. Пўсти сариқ, силлиқ ёки ғадир-будур, тахир. Эти 8—12 паллали, оч сариқ, серсув, нордон. Шарбати таркибида 3,5—8,1% кислота (асосан, лимон кислота), 1,9—3,0% канд, витамин С (100 г ида 45—140 мг), РР ва В ҳамда пектин моддалар, темир, фосфор, калий, кальций, магний тузлари бор. Асосан, ҳўллигича ейилади, кондитер маҳсулотлари тайёрлашда, шарбат, лимонад, лимон кислота олишда ишлатилади.

    Л. қаламчасидан ва пайвандлаш йули б-н кўпайтирилади. Боғда 2,5><4 схемада экилади. Кўчати ўтказилганидан кей-ин 3—4-йили хреил беради. 1 туп дарахти 15—20 кг ҳосил қилади. Очиқ боғларда Л. куклам, ёз ва кузда усади, қишда тиним даврига ўтади. Кўкламда гуллайди, меваси 150—170 кунда етилади. Траншея шароитида эса кузда ҳарорати 3—5° га тушганда ўсишдан тухтаб, кўкламда ҳарорат 10—12° га кўтарилганда ўсишни давом эттиради. Барглари ҳар 2—3 йилда янгиланади. Л. иссиқсевар, ёруғсевар ва намга талаб-чан ўсимлик. —1,5, —2° да мева ва пишмаган новдаларини, —5, —6° да тупини совуқ уради. Ҳаво ҳарорати 17— 18° да бўлганда нормал ривожланади. Л. чи-риндига бой, сувни яхши ўтказадиган енгил тупроқларда мўл ҳосил беради. Л. Ўзбекистонда 1949 й.дан траншеяда ўстирила бошлади. Л.нинг Новогрузинский, Ударник, Мейер ва б. навлар бор. Мейер нави траншея шароитида экилади, дарахти паст бўйли кам тиканли, апр. — майда ёппасига гуллайди; кўчати ўтқазилгач, 2-йили хреилга киради. 4—5 ёшли дарахти 50—70 дона, 9—10 ёшдагиси 120—150 дона мева беради. Меваси окт.— ноябрда пишади. Кейинги йилларда халқ се-лекционери, фахрий академик Зайниддин Фахриддинов етиштирган йирик мевали (400—950 г) Тошкент, Юбилейний нав Л.лари ҳам ўстирилмоқда.

    Ад.: Кульков О.П., Мухамедов Ш. З., Ўзбекистоннинг субтропик ўсимликлари, 1968; Фахриддинов 3., Тошкент лимони, Т., 1969.

    Рихсивой Жўраев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.