Lingvistik tipologiya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128–129-b. — ziyouz.com
Lingvistik tipologiya (yun typos — nusxa, andoza, şakl, iz va logos — söz, ta'limot) — tillar örtasida genetik munosabatlardan kat'i nazar, ularning tuzilmaviy va funksional xususiyatlarini qiyosiy urganuvçi tilşunoslik sohasi. Ilmiy jihatdan L. t. tillardagi farqli va uxşaş alomatlarni guruxlarga, andozalarga va tiplarga ajratiş yuli b-n tatbiq etiş metodi hisoblanadi. Vazifasiga kura, funksional (ijtimoiy tilşunoslik) va sturuktural (tilning içki qurilişi va tarkibi) tipologiya farqlanadi. Tillarning morfologik (tipologik) tasnifi amorf (affikslari bulmagan), agglyutinativ, flektiv, polisintetik tillarni ularning grammatik şakli (tipi) asosida farqlaydi. L. t. esa bu tillar guruhlaridagi alomatlarni kategoriyalar yoki turli tuzilmaviy belgilarning leksik-semanik, fonologik, grammatik va stilistik satxlardagi ifodalanişi sifatida tadqiq etadi va, binobarin, tilning har bir sathiga xos tipologiya farqlanadi. Til tiplarining rivojlanişi va qad. tillarni rekonstruksiya qiliş tarixiy tipologiyaning vazifasidir. Bu tipologiyaning içida (ba'zan unga ma'nodoş qöllanuvçi) diaxronik tipologiya tillardagi tuzilmaviy özgarişlarni örganadi. Tillarning hoz. holatini qiyoslaş sinxronik tipologiya ga tegişlidir. L. t. kengmi-qyosda tillar universaliyalari b-n boğlanadi.
L. t. tillardagi xususiyatlarning sturuktural qonuniyatlarini topişga intilsa, til universaliyalari bu alomatlar jahondagi qaysi tillarda qanday tarqalganini örganadi.
Alişer Navoiyning «Muhokamat ulluğatayn» asari L. t.ga tegişli bölib, unda genetik jihatdan bir-biridan farqlanuvçi tillardagi semantika, qisman fonetika qiyoslangan. Hoz. davrda ikki yoki undan ortiq tillarni örganuvçi qiyosiy yoki ço-ğiştirma tilşunoslik ham L. t. ga asoslangan.
Abduzuhur Abduazizov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИНГВИСТИК ТИПОЛОГИЯ (юн typos — нусха, андоза, шакл, из ва logos — сўз, таълимот) — тиллар ўртасида генетик муносабатлардан катъи назар, уларнинг тузилмавий ва функционал хусусиятларини қиёсий урганувчи тилшунослик соҳаси. Илмий жиҳатдан Л. т. тиллардаги фарқли ва ухшаш аломатларни гурухларга, андозаларга ва типларга ажратиш йули б-н татбиқ этиш методи ҳисобланади. Вазифасига кура, функционал (ижтимоий тилшунослик) ва стуруктурал (тилнинг ички қурилиши ва таркиби) типология фарқланади. Тилларнинг морфологик (типологик) таснифи аморф (аффикслари булмаган), агглютинатив, флектив, полисинтетик тилларни уларнинг грамматик шакли (типи) асосида фарқлайди. Л. т. эса бу тиллар гуруҳларидаги аломатларни категориялар ёки турли тузилмавий белгиларнинг лексик-семаник, фонологик, грамматик ва стилистик сатхлардаги ифодаланиши сифатида тадқиқ этади ва, бинобарин, тилнинг ҳар бир сатҳига хос типология фарқланади. Тил типларининг ривожланиши ва қад. тилларни реконструкция қилиш тарихий типологиянинг вазифасидир. Бу типологиянинг ичида (баъзан унга маънодош қўлланувчи) диахроник типология тиллардаги тузилмавий ўзгаришларни ўрганади. Тилларнинг ҳоз. ҳолатини қиёслаш синхроник типология га тегишлидир. Л. т. кенгми-қёсда тиллар универсалиялари б-н боғланади.
Л. т. тиллардаги хусусиятларнинг стуруктурал қонуниятларини топишга интилса, тил универсалиялари бу аломатлар жаҳондаги қайси тилларда қандай тарқалганини ўрганади.
Алишер Навоийнинг «Муҳокамат уллуғатайн» асари Л. т.га тегишли бўлиб, унда генетик жиҳатдан бир-биридан фарқланувчи тиллардаги семантика, қисман фонетика қиёсланган. Ҳоз. даврда икки ёки ундан ортиқ тилларни ўрганувчи қиёсий ёки чо-ғиштирма тилшунослик ҳам Л. т. га асосланган.
Абдузуҳур Абдуазизов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.