Linza
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130–131-b. — ziyouz.com
Linza (nem. Linse, lot. lens — yosmiq; ikki tomoni qavariq şişa) — 1) optikada — ikkala tomoni sferik (yoki boşka şakldagi) sirtlar b-n çegaralangan şaffof jism; yoruğlik oqimi şaklini özgartirib beradi. Asosan, optik sistemalarning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. L., köpinça, şişadan tayyorlanadi; inf-raqizil nurlar yoki ultrabinafşa nurlar uçun şaffof moddalar (kvars, flyuorit va b.) dan tayyorlanadi. L. sirtining körinişi köpinça sferik, maxsus L.larda esa sferik bölmasligi ham (mas, silindrik) mumkin. Odatda, sferik sirtlar b-n yoki bitta sferik sirt va bitta yassi sirt b-n çegaralangan L.lar keng qöllanadi. Şak-liga köra, L.lar qavariq va botiq xillarga bölinadi. Sferik sirtlarning S, va C2 markazlari orqali ötgan MM, töğri çiziq L.ning boş optik öqi, O nuqta optik markazi deb ataladi. L.ning optik markazi orqali burçak ostida ötuvçi har qanday töğri çiziqlar L.ning qöşimça optik öqlari deyiladi.
L.ni köplab prizmalarning yiğindisi deb tasavvur qiliş mumkin (4-rasm). Qavariq L.lar parallel nurlar dastasini yiğib beradi [ularni yiğuvçi (musbat) L.lar deyiladi]; Botik L.lar yoruğlikni har tomonga tarqatib yuboradi [ularni tarqatuvçi (manfiy) L.lar deb ataladi]. Parallel nurlarni musbat L.larda bir nuqtada — L.ning boş fokusida, manfiy L.larda esa (tarqalayotgan nurlarni) L.ning mavhum boş fokusida yiğiş mumkin. Manfiy L.larda buyumning mavhum tasviri, musbat L.larda haqiqiy, ammo teskari tasviri oli-nadi. L.ning optik markazidan foku-sigaça bölgan masofa L.ning fokus masofasi deyiladi. Optik asboblarda, L.larning optik aberratsiyasi tufayli, bir neça L.lar işlatiladi; 2) akustikada— tovuş yönalişini özgartira oladigan (tovuşni fokuslaydigan) qurilma. Optik L. kabi akustik L. ham ikki iş sirti b-n çegaralanadi. Bu ikki sirtning sindiriş körsatkiçi asosiy tav-sifi böladi. Şu sababli L. materiali şaffof bölganida uning tölqin qarşiligi muhitning tölqin qarşili-giga yaqin bölişi şart. Akustik L. kattiq, suyuq, gazsimon moddadan iborat bölişi mumkin. Havoli L.lar radioapparaturalarda, qattiq va suyuq L.lar defektoskopiyada, tibbiyot diagnostikasida qöllanadi, şuningdek, ultra-tovuşdan foydalaniş (texnika va biologiya)da uni konsentratsiyalaş (yiğiş) uçun işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИНЗА (нем. Linse, лот. lens — ёсмиқ; икки томони қавариқ шиша) — 1) оптикада — иккала томони сферик (ёки бошка шаклдаги) сиртлар б-н чегараланган шаффоф жисм; ёруғлик оқими шаклини ўзгартириб беради. Асосан, оптик системаларнинг асосий элементларидан бири ҳисобланади. Л., кўпинча, шишадан тайёрланади; инф-рақизил нурлар ёки ультрабинафша нурлар учун шаффоф моддалар (кварц, флюорит ва б.) дан тайёрланади. Л. сиртининг кўриниши кўпинча сферик, махсус Л.ларда эса сферик бўлмаслиги ҳам (мас, цилиндрик) мумкин. Одатда, сферик сиртлар б-н ёки битта сферик сирт ва битта ясси сирт б-н чегараланган Л.лар кенг қўлланади. Шак-лига кўра, Л.лар қавариқ ва ботиқ хилларга бўлинади. Сферик сиртларнинг С, ва С2 марказлари орқали ўтган ММ, тўғри чизиқ Л.нинг бош оптик ўқи, О нуқта оптик маркази деб аталади. Л.нинг оптик маркази орқали бурчак остида ўтувчи ҳар қандай тўғри чизиқлар Л.нинг қўшимча оптик ўқлари дейилади.
Л.ни кўплаб призмаларнинг йиғиндиси деб тасаввур қилиш мумкин (4-расм). Қавариқ Л.лар параллел нурлар дастасини йиғиб беради [уларни йиғувчи (мусбат) Л.лар дейилади]; Ботик Л.лар ёруғликни ҳар томонга тарқатиб юборади [уларни тарқатувчи (манфий) Л.лар деб аталади]. Параллел нурларни мусбат Л.ларда бир нуқтада — Л.нинг бош фокусида, манфий Л.ларда эса (тарқалаётган нурларни) Л.нинг мавҳум бош фокусида йиғиш мумкин. Манфий Л.ларда буюмнинг мавҳум тасвири, мусбат Л.ларда ҳақиқий, аммо тескари тасвири оли-нади. Л.нинг оптик марказидан фоку-сигача бўлган масофа Л.нинг фокус масофаси дейилади. Оптик асбобларда, Л.ларнинг оптик аберрацияси туфайли, бир неча Л.лар ишлатилади; 2) акустикада— товуш йўналишини ўзгартира оладиган (товушни фокуслайдиган) қурилма. Оптик Л. каби акустик Л. ҳам икки иш сирти б-н чегараланади. Бу икки сиртнинг синдириш кўрсаткичи асосий тав-сифи бўлади. Шу сабабли Л. материали шаффоф бўлганида унинг тўлқин қаршилиги муҳитнинг тўлқин қаршили-гига яқин бўлиши шарт. Акустик Л. каттиқ, суюқ, газсимон моддадан иборат бўлиши мумкин. Ҳаволи Л.лар радиоаппаратураларда, қаттиқ ва суюқ Л.лар дефектоскопияда, тиббиёт диагностикасида қўлланади, шунингдек, ультра-товушдан фойдаланиш (техника ва биология)да уни концентрациялаш (йиғиш) учун ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.