Lirika

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 139–140-b. — ziyouz.com

Lirika (lira) — badiiy adabiyotdagi 3 asosiy adabiy tur (epos, drama, lirika)ning biri. L.da mavjud obyektiv voqelikdan köra ijodkor şaxsining his-tuyğulari, qalb keçinmalari, lirik qahramonning içki dunyosi birinçi örinda turadi. Barça ifoda şoirning «men»i orqag li ötadi. L.da, eposdan farqli ölaroq, muayyan epik syujet bölmaydi. Dramatik turdan ajralib turadigan jihati esa, L.da subyektivlik kuçli. Ayni paytda L. emotsionalligi, öquvçi qalbini hayajonga solişi b-n farqlanadi. Lirik asarda subyekt va obyekt bir şaxsda mujassam topadi, undagi markaziy «personaj» ijodkorning özi, yanada aniqroği, uning içki ma'naviy-ruhiy olami sanaladi. L. ijtimoiy, madaniy, maişiy, işqiy mavzularni qamrab olişi va juda katta ijtimoiy, estetik mohiyat kasb etişi ham mumkin. Biroq bunda ham, baribir, lirik asar özagida individual şaxs keçinmalari, his-tuyğulari yetakçilik qiladi. Öquvçini özligiga, öz ma'naviy-ruhiy dunyosiga nazar solişga undaydi. L. qadimda xalq oğzaki ijodi tarkibida mavjud bölib, ma'lum bir mavsum, fasl yoki urf-odatlarga bağişlab aytilgan. L. Ğarbda Qad. Yunoniston va Rim şoirlari ijodida, Şarqda xitoy, fors va özbek şoirlari ijodida asosiy örinni egalladi. Umar Xayyom, Sa'diy Şeroziy, Atoiy, Lutfiy, Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiylar lirik şoir sifatida şuhrat topdilar. Alişer Navoiydan söng Bobur, Ogahiy, Furqatdek şoirlar özbek mum-toz L.si xazinasiga munosib hissa köşdilar. Ğarb Uyğoniş davri vakillari Petrarka (Italiya), Vilyam Şekspir (Angliya), söngra 18—19-a. larda I.V. Gyote (Germaniya), J. Bayron (Angliya), A. S. Puşkin (Rossiya) kabi şoirlar L. sohasida samarali ijod qildilar.

20-a.da L. şakl va mazmun-mohiyati jihatidan boyidi. Pablo Neruda (Çili), Nozim Hikmat (Turkiya), Garsiya Lorka (Ispaniya), A. Blok (Rossiya) singari şoirlar ijodi köpçilikning e'tiborini qozondi. 20-a. özbek adabiyotida esa badiiy-estetik tamoyillarning yangilanişida L. muhim rol öynadi. Çölpon, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon, Usmon Nosir, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi, Halima Xudoyberdiyeva, Omon Matjon, Şavkat Rahmon, Usmon Azim şe'rlarida özbekona lirik tafakkur imkoniyatlarining rang-barangligi aks etdi. L. jahon adabiyotida özining içki janrlariga köra turli hajmiy köri-nişga ega bölgan va yuksak musiqiylik kasb etgan. L.dagi musiqiylik, ohangdorlik barça zamonlarda boş xususiyat sanalgan. 20-a. dunyo adabiyotida va, qisman, özbek adabiyotida nisbatan musiqiylikdan xoli lirik asarlar ham bitildi: ularni musiqa asbobi b-n ijro etiş qiyin. Biroq bu turdagi modern L.da şoirning qalb ohangi, ijodkor uslubiga, janr pafosiga xos içki — sirli musiqadorlik mavjud. L.dagi xarakter ham, konflikt ham subyekt iste'dodi, mahoratidan kelib çiqadi. Xususan, L.da konflikt sözlarda, misralarda, tasviriy ifodada yaqqol aks etadi. L.da badiiy tasvir vositalari (lafziy va ma'naviy san'atlar) keng qöllanadi.

Poetik «men» va biografik «men» L.ning odatiy, özaro ajralmas unsuri sanaladi. Ammo har qanday biografik ma'lumot poetik matn içida öz mazmunmohiyatini özgartirib, ijtimoiy-madaniy yoki ma'naviy-estetik mohiyat kasb etişi mumkin. Adabiyotşunos olimlarning şoir Abdulhamid Çölpon qalamiga mansub «Aldaniş» sarlavhali şe'rini turliça talkin etişlari buning isbotidir. Lirik asar aksar holatlarda har qanday insonga tuşunarli, uning dardiga, zavqiga mos böladi. Ammo jahon adabiyotida «san'at san'at uçun» qoidasiga muvofiq ravişda «sof san'at», «sof L.» tuşunçalari ham vujudga kelgan. «Sof L.» xususiyati şuki, bunda «men» sof san'at tili, ramzlar tili orqali yuksak badiiy-estetik maqomda ifoda etiladi. Şoir özi uçun yozadi; öquvçini közlamaydi; individual ruhiy holat misralarga köçadi. Adabiyotşunoslar L.ni mavzusiga qarab şartli ravişda işq-muhabbat, falsafiy, peyzaj, publitsistik va b. L.larga ajratadilar. Şuningdek, L. ğazal, ruboiy, tuyuq, muxammas, qasida, marsiya, sonet singari köplab adabiy janrlarga bölinib ketadi. Ayni çoqda, L.ni davr e'tibori b-n mumtoz L. va zamonaviy L. tarzida tasniflaş ham mumkin.

Ad.: Adabiy turlar va janrlar [3 j.li], 2-j., Lirika, T., 1992.

Bahodir Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛИРИКА (лира) — бадиий адабиётдаги 3 асосий адабий тур (эпос, драма, лирика)нинг бири. Л.да мавжуд объектив воқеликдан кўра ижодкор шахсининг ҳис-туйғулари, қалб кечинмалари, лирик қаҳрамоннинг ички дунёси биринчи ўринда туради. Барча ифода шоирнинг «мен»и орқаг ли ўтади. Л.да, эпосдан фарқли ўлароқ, муайян эпик сюжет бўлмайди. Драматик турдан ажралиб турадиган жиҳати эса, Л.да субъективлик кучли. Айни пайтда Л. эмоционаллиги, ўқувчи қалбини ҳаяжонга солиши б-н фарқланади. Лирик асарда субъект ва объект бир шахсда мужассам топади, ундаги марказий «персонаж» ижодкорнинг ўзи, янада аниқроғи, унинг ички маънавий-руҳий олами саналади. Л. ижтимоий, маданий, маиший, ишқий мавзуларни қамраб олиши ва жуда катта ижтимоий, эстетик моҳият касб этиши ҳам мумкин. Бироқ бунда ҳам, барибир, лирик асар ўзагида индивидуал шахс кечинмалари, ҳис-туйғулари етакчилик қилади. Ўқувчини ўзлигига, ўз маънавий-руҳий дунёсига назар солишга ундайди. Л. қадимда халқ оғзаки ижоди таркибида мавжуд бўлиб, маълум бир мавсум, фасл ёки урф-одатларга бағишлаб айтилган. Л. Ғарбда Қад. Юнонистон ва Рим шоирлари ижодида, Шарқда хитой, форс ва ўзбек шоирлари ижодида асосий ўринни эгаллади. Умар Хайём, Саъдий Шерозий, Атоий, Лутфий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоийлар лирик шоир сифатида шуҳрат топдилар. Алишер Навоийдан сўнг Бобур, Огаҳий, Фурқатдек шоирлар ўзбек мум-тоз Л.си хазинасига муносиб ҳисса кўшдилар. Ғарб Уйғониш даври вакиллари Петрарка (Италия), Вильям Шекспир (Англия), сўнгра 18—19-а. ларда И.В. Гёте (Германия), Ж. Байрон (Англия), А. С. Пушкин (Россия) каби шоирлар Л. соҳасида самарали ижод қилдилар.

20-а.да Л. шакл ва мазмун-моҳияти жиҳатидан бойиди. Пабло Неруда (Чили), Нозим Ҳикмат (Туркия), Гарсия Лорка (Испания), А. Блок (Россия) сингари шоирлар ижоди кўпчиликнинг эътиборини қозонди. 20-а. ўзбек адабиётида эса бадиий-эстетик тамойилларнинг янгиланишида Л. муҳим роль ўйнади. Чўлпон, Ойбек, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон, Усмон Носир, Эркин Воҳидов, Абдулла Орипов, Рауф Парфи, Ҳалима Худойбердиева, Омон Матжон, Шавкат Раҳмон, Усмон Азим шеърларида ўзбекона лирик тафаккур имкониятларининг ранг-баранглиги акс этди. Л. жаҳон адабиётида ўзининг ички жанрларига кўра турли ҳажмий кўри-нишга эга бўлган ва юксак мусиқийлик касб этган. Л.даги мусиқийлик, оҳангдорлик барча замонларда бош хусусият саналган. 20-а. дунё адабиётида ва, қисман, ўзбек адабиётида нисбатан мусиқийликдан холи лирик асарлар ҳам битилди: уларни мусиқа асбоби б-н ижро этиш қийин. Бироқ бу турдаги модерн Л.да шоирнинг қалб оҳанги, ижодкор услубига, жанр пафосига хос ички — сирли мусиқадорлик мавжуд. Л.даги характер ҳам, конфликт ҳам субъект истеъдоди, маҳоратидан келиб чиқади. Хусусан, Л.да конфликт сўзларда, мисраларда, тасвирий ифодада яққол акс этади. Л.да бадиий тасвир воситалари (лафзий ва маънавий санъатлар) кенг қўлланади.

Поэтик «мен» ва биографик «мен» Л.нинг одатий, ўзаро ажралмас унсури саналади. Аммо ҳар қандай биографик маълумот поэтик матн ичида ўз мазмунмоҳиятини ўзгартириб, ижтимоий-маданий ёки маънавий-эстетик моҳият касб этиши мумкин. Адабиётшунос олимларнинг шоир Абдулҳамид Чўлпон қаламига мансуб «Алданиш» сарлавҳали шеърини турлича талкин этишлари бунинг исботидир. Лирик асар аксар ҳолатларда ҳар қандай инсонга тушунарли, унинг дардига, завқига мос бўлади. Аммо жаҳон адабиётида «санъат санъат учун» қоидасига мувофиқ равишда «соф санъат», «соф Л.» тушунчалари ҳам вужудга келган. «Соф Л.» хусусияти шуки, бунда «мен» соф санъат тили, рамзлар тили орқали юксак бадиий-эстетик мақомда ифода этилади. Шоир ўзи учун ёзади; ўқувчини кўзламайди; индивидуал руҳий ҳолат мисраларга кўчади. Адабиётшунослар Л.ни мавзусига қараб шартли равишда ишқ-муҳаббат, фалсафий, пейзаж, публицистик ва б. Л.ларга ажратадилар. Шунингдек, Л. ғазал, рубоий, туюқ, мухаммас, қасида, марсия, сонет сингари кўплаб адабий жанрларга бўлиниб кетади. Айни чоқда, Л.ни давр эътибори б-н мумтоз Л. ва замонавий Л. тарзида таснифлаш ҳам мумкин.

Ад.: Адабий турлар ва жанрлар [3 ж.ли], 2-ж., Лирика, Т., 1992.

Баҳодир Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.