Liro-epik janrlar
Manba: ÖzME, Qöşimça (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–46-b. — ziyouz.com
Liro-epik janrlar - voqelik ni badiiy mujassamlaştirişda ham lirik, ham epik tasvir vositalari foydalanilgan şe'riy asarlar. Bu jumladagi asarlarga xos asosiy xususiyat syujetlilik bilan lirik his-tuyğu va keçinmalarning özaro uy-ğunlaşişidir. Liro-epik şeriyatning şe'riy roman, doston, lirik qissa, ballada, şe'riy ertak, qasida, masal singari janrlarida yaratilgan asarlar, nasriy asarlar singari, syujet oqimiga ega bölsa-da, ulardan lirik his-tuyğu va keçinmalar tasviriga katta örin ajra-tilganligi bilan farqlanadi. Abdulla Kodiriyning «Ötgan kunlar» yoki Oybekning «Qutluğ qon» ro-manlarida ham qahramonlarning ruhiy keçinmalari va tabiat manzaralari tasviriga alohida e'tibor berilgan. Hatto «Kut-luğ qon»dagi ikkinçi darajali qahramonlardan biri Yormatning Salim-boyvaççani öldirgandan keyingi içki monologida uning öşa kezlardagi öta dardçil va iztirobli keçin-malari' yozuvçi tomonidan katta maho-rat bilan tasvir etilgan. Ammo Yormatning yarali könglidan otilib çiqqan bu sözlar yozuvçining lirik keçinmalari emas, balki Yormatning öz faryo-diyu tavba-tazarrusidir. «Ötgap kunlar» va «Kutlug qon» romanlaridagi tabiat tasvirida esa, mualliflarping tabiat manzaralaridan olgan taassurotlari, ya'ni his-tuyğulari öz ifo-dasini topgan. Ammo nasriy tilda ifodalangai bu manzaralar tasviri ham (xuddi Yermat monologidek) şe'riyat hodisasi emas.
L.-e.j.da keçinma va his-hayajom tasviri voqea va hodisalar tasviri bilan omuxta holda keladi. L.-e.j.ping paydo böliş tarixi xalq ogzaki ijodiga borib taqaladi. Özbsk xalq dostonlarining avloddap avlodga ötib. bizga qadar yetib kelgan namunalarida nasriy matnlar bilan şe'riy matnlar özaro uygun holda kelgan. Baxşilar syu-jeg tasvirida asosan pasriy gildan foydalangan bölsalar. qahramonlarning gurli xatti-harakatlariga munosabat (mamnunlik, kinoya, iztirob kabi) bildirişda şs'riy nutqqa murojaat etganlar. Bunday holat özbek yozma adabistining ilk namupalaridan biri — «Ki(-'asi Rabğuziy» la ham közga taşlapadi, bu ham folklor ta'siri sifatida izohlanadi. Keyii-çalik adabiy tur va janrlarning sin-kretik holatdan ajralib çiqişi patijasida L.-e.j. paydo bölgan.
20-a.ning 60-y.larida özbsk adabiyotida yaigi ijodiy yuksaliş pallasi boşlanişi bilan özbek adabiyotiga şsç,riy roman, şe'riy qissa sipgari yangi janrlar kirib keldi; dostop janrining lirik lostop, dramatik doston, portret-doston singari yangi körinişlari kaşs|1 etildi; ballada janrining tabiatida esa xalq ogzaki ijodiga xos xususiyatlar ustuvorlik qila boşladi. Özbek şe'riyatidagi mazkur yangilaniş jarayoni L.-e.j. tabiatida ham öz aksini topdi. Ayniqsa, lirik dostonning şu davr adabis-tida katta mavqe kasb etişi L.- e.j.ning yangi taraqqiyot bosqiçiga erişganidan darak berdi. Ö)bek şe'riyatidagi xuddi şu jarasnnit ga'siri sifatida nasrda ham lirik qissalar maydonga kela boşladi.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИРО-ЭПИК ЖАНРЛАР - воқелик ни бадиий мужассамлаштиришда ҳам лирик, ҳам эпик тасвир воситалари фойдаланилган шеърий асарлар. Бу жумладаги асарларга хос асосий хусусият сюжетлилик билан лирик ҳис-туйғу ва кечинмаларнинг ўзаро уй-ғунлашишидир. Лиро-эпик шеьриятнинг шеърий роман, достон, лирик қисса, баллада, шеърий эртак, қасида, масал сингари жанрларида яратилган асарлар, насрий асарлар сингари, сюжет оқимига эга бўлса-да, улардан лирик ҳис-туйғу ва кечинмалар тасвирига катта ўрин ажра-тилганлиги билан фарқланади. Абдулла Кодирийнинг «Ўтган кунлар» ёки Ойбекнинг «Қутлуғ қон» ро-манларида ҳам қаҳрамонларнинг руҳий кечинмалари ва табиат манзаралари тасвирига алоҳида эътибор берилган. Ҳатто «Кут-луғ қон»даги иккинчи даражали қаҳрамонлардан бири Ёрматнинг Салим-бойваччани ўлдиргандан кейинги ички монологида унинг ўша кезлардаги ўта дардчил ва изтиробли кечин-малари’ ёзувчи томонидан катта маҳо-рат билан тасвир этилган. Аммо Ёрматнинг ярали кўнглидан отилиб чиққан бу сўзлар ёзувчининг лирик кечинмалари эмас, балки Ёрматнинг ўз фарё-дию тавба-тазаррусидир. «Ўтгап кунлар» ва «Кутлуг қон» романларидаги табиат тасвирида эса, муаллифларпинг табиат манзараларидан олган таассуротлари, яъни ҳис-туйғулари ўз ифо-дасини топган. Аммо насрий тилда ифодалангаи бу манзаралар тасвири ҳам (худди Ермат монологидек) шеърият ҳодисаси эмас.
Л.-э.ж.да кечинма ва ҳис-ҳаяжом тасвири воқеа ва ҳодисалар тасвири билан омухта ҳолда келади. Л.-э.ж.пинг пайдо бўлиш тарихи халқ огзаки ижодига бориб тақалади. Ўзбск халқ достонларининг авлоддап авлодга ўтиб. бизга қадар етиб келган намуналарида насрий матнлар билан шеърий матнлар ўзаро уйгун ҳолда келган. Бахшилар сю-жег тасвирида асосан пасрий гилдан фойдаланган бўлсалар. қаҳрамонларнинг гурли хатти-ҳаракатларига муносабат (мамнунлик, киноя, изтироб каби) билдиришда шсърий нутққа мурожаат этганлар. Бундай ҳолат ўзбек ёзма адабистининг илк намупаларидан бири — «Ки(-’аси Рабғузий» ла ҳам кўзга ташлапади, бу ҳам фольклор таъсири сифатида изоҳланади. Кейии-чалик адабий тур ва жанрларнинг син-кретик ҳолатдан ажралиб чиқиши патижасида Л.-э.ж. пайдо бўлган.
20-а.нинг 60-й.ларида ўзбск адабиётида яиги ижодий юксалиш палласи бошланиши билан ўзбек адабиётига шсч,рий роман, шеърий қисса сипгари янги жанрлар кириб келди; достоп жанрининг лирик лостоп, драматик достон, портрет-достон сингари янги кўринишлари кашс|1 этилди; баллада жанрининг табиатида эса халқ огзаки ижодига хос хусусиятлар устуворлик қила бошлади. Ўзбек шеъриятидаги мазкур янгиланиш жараёни Л.-э.ж. табиатида ҳам ўз аксини топди. Айниқса, лирик достоннинг шу давр адабис-тида катта мавқе касб этиши Л.- э.ж.нинг янги тараққиёт босқичига эришганидан дарак берди. Ў)бек шеъриятидаги худди шу жарасннит гаъсири сифатида насрда ҳам лирик қиссалар майдонга кела бошлади.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.