Lişayniklar

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162–163-b. — ziyouz.com

Lişayniklar (Lichenes) - zamburuğlarning maxsus bir guruhi; suv ötlari va zamburuglardan tarkib topgan tirik organizmlar kompleksi. Ayrim botaniklar L.ga tuban ösimliklarning alohida bir guruhi sifatida qaraşadi. L. haqidagi fan lixenologiya deb ataladi. 400 turkumga mansub 26000 turi bor. Jinssiz spora hosil qili-şiga binoan, ikki sinf: xaltaçali L. (ma'lum bölgan deyarli hamma L.) va bazidiyali L.ga (bir neça önlab tur) ajratiladi. Kök-yaşil, sariq-yaşil yoki yaşil suvötlar L.ning doimiy komponenti hisoblanadi. Odatda, L.ning har bir turiga ma'lum bir suvöt turi töğri keladi.

L.ning pöstloqsimon, bargsimon va butasimon şakllari böladi. Pöstloqsimon L. sodda tuzilgan; donador, guborsimon yoki pöstloq şaklida. Bargsimon L. birmunça murakkab tuzilgan, plastinkalar körinişida. Butasimon L. ança murakkab tuzilgan bölib, şoxlari osilib tuşgan yoki tik ösadigan ösimlik tupini eslatadi. L. anatomik tuzilişiga köra gome-omer (suvötlar L. tanasi böylab tekis tarqalgan) va geteromer (suvötlar L. tanasining faqat ustki pöstloği ostida joylaşgan) böladi.

L. jinsiy, jinssiz vegetativ köpayadi. Jinssiz köpayişda L. zamburuği sporalari xaltaçalarda (xaltaçali L.) yoki ba'zan, bazidiyalarda (bazidiyali L.) hosil böladi. Jinssiz köpayişda konidiyalar va piknosporalar vujudga keladi. Zamburuğ sporalari usadi va öziga mos suvöt turi b-n birlaşib, yangi L. tallomi — vegetativ tana hosil qiladi, L. tallomning kiçik qismi orqali vegetativ köpayadi. L.dagi suvötlar bölinib, yaşil suvötlar esa avtosporalar hosil qilib köpayadi. Jinsiy köpayişda L. tanasidagi suvötlar va zamburuğlar alohida köpayadi.

L.ning suv şimadigan maxsus organi yöq; suvni ular tallomining butun yuzasi orqali şimadi. Suvötlardagi fotosintez tezligi L. tallomidagi suvning miqdoriga boğliq; L. kurib qolsa, fotosintez sekinlaşadi yoki töxtaydi. Pöstloqsimon L. butasimon L.ga nisbatan sekin usadi. L. yiliga örtaça 0,01 mm dan 100 mm gaça usadi. Haroratning kötarilişi yoki pasayişi L.ga unça ta'sir qilmaydi. L. yaxşi yoritilgan turli xil substratlarda — daraxtlar, toğ jinslari, tuproq va yaşil ösimliklar barglarida, teri, suyak, qoğoz, şişa, temir va b. buyumlar sirtida uçraydi. L. hamma materiklarda mavjud. Tropik va subtropik mintaqalarda, ayniqsa, tundra va baland toğlarda keng tarqalgan. Yaqingaça L. tanasidagi zamburuğlar b-n suv ötlari orasidagi özaro munosabat simbioz sifatida tuşuntirib kelingan edi. Haqiqatda esa ular orasidagi munosabat paratizmta asoslangan bölib, ayniqsa, zamburuğning parazitlik xususiyati yaqqol közga taşlanadi. L. unumsiz joylarda ösişi tufayli boşqa ösimliklar uçun zamin tayyorlaydi. Ba'zi butasimon L. esa buğularning asosiy oziği hisoblanadi. Dorivor (içni krtiradigan, yumşatadigan, kon bosimini oşiradigan, vitaminli, antibiotikli) L. ham bor. L.dan mik-roblarga qarşi dorivor preparatlar ham olingan. Ayrim L.dan parfyumeriya sanoatida, lakmus va böyoq tayyor-laşda foydalaniladi. Daraxtlar tanasida ösadigan pöstloq L.i zararkunanda haşarotlar uçun pana joy bölganligi sababli salbiy ahamiyatga ega.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛИШАЙНИКЛАР (Lichenes) - замбуруғларнинг махсус бир гуруҳи; сув ўтлари ва замбуруглардан таркиб топган тирик организмлар комплекси. Айрим ботаниклар Л.га тубан ўсимликларнинг алоҳида бир гуруҳи сифатида қарашади. Л. ҳақидаги фан лихенология деб аталади. 400 туркумга мансуб 26000 тури бор. Жинссиз спора ҳосил қили-шига биноан, икки синф: халтачали Л. (маълум бўлган деярли ҳамма Л.) ва базидияли Л.га (бир неча ўнлаб тур) ажратилади. Кўк-яшил, сариқ-яшил ёки яшил сувўтлар Л.нинг доимий компоненти ҳисобланади. Одатда, Л.нинг ҳар бир турига маълум бир сувўт тури тўғри келади.

Л.нинг пўстлоқсимон, баргсимон ва бутасимон шакллари бўлади. Пўстлоқсимон Л. содда тузилган; донадор, губорсимон ёки пўстлоқ шаклида. Баргсимон Л. бирмунча мураккаб тузилган, пластинкалар кўринишида. Бутасимон Л. анча мураккаб тузилган бўлиб, шохлари осилиб тушган ёки тик ўсадиган ўсимлик тупини эслатади. Л. анатомик тузилишига кўра гоме-омер (сувўтлар Л. танаси бўйлаб текис тарқалган) ва гетеромер (сувўтлар Л. танасининг фақат устки пўстлоғи остида жойлашган) бўлади.

Л. жинсий, жинссиз вегетатив кўпаяди. Жинссиз кўпайишда Л. замбуруғи споралари халтачаларда (халтачали Л.) ёки баъзан, базидияларда (базидияли Л.) ҳосил бўлади. Жинссиз кўпайишда конидиялар ва пикноспоралар вужудга келади. Замбуруғ споралари усади ва ўзига мос сувўт тури б-н бирлашиб, янги Л. талломи — вегетатив тана ҳосил қилади, Л. талломнинг кичик қисми орқали вегетатив кўпаяди. Л.даги сувўтлар бўлиниб, яшил сувўтлар эса автоспоралар ҳосил қилиб кўпаяди. Жинсий кўпайишда Л. танасидаги сувўтлар ва замбуруғлар алоҳида кўпаяди.

Л.нинг сув шимадиган махсус органи йўқ; сувни улар талломининг бутун юзаси орқали шимади. Сувўтлардаги фотосинтез тезлиги Л. талломидаги сувнинг миқдорига боғлиқ; Л. куриб қолса, фотосинтез секинлашади ёки тўхтайди. Пўстлоқсимон Л. бутасимон Л.га нисбатан секин усади. Л. йилига ўртача 0,01 мм дан 100 мм гача усади. Ҳароратнинг кўтарилиши ёки пасайиши Л.га унча таъсир қилмайди. Л. яхши ёритилган турли хил субстратларда — дарахтлар, тоғ жинслари, тупроқ ва яшил ўсимликлар баргларида, тери, суяк, қоғоз, шиша, темир ва б. буюмлар сиртида учрайди. Л. ҳамма материкларда мавжуд. Тропик ва субтропик минтақаларда, айниқса, тундра ва баланд тоғларда кенг тарқалган. Яқингача Л. танасидаги замбуруғлар б-н сув ўтлари орасидаги ўзаро муносабат симбиоз сифатида тушунтириб келинган эди. Ҳақиқатда эса улар орасидаги муносабат паратизмта асосланган бўлиб, айниқса, замбуруғнинг паразитлик хусусияти яққол кўзга ташланади. Л. унумсиз жойларда ўсиши туфайли бошқа ўсимликлар учун замин тайёрлайди. Баъзи бутасимон Л. эса буғуларнинг асосий озиғи ҳисобланади. Доривор (ични кртирадиган, юмшатадиган, кон босимини оширадиган, витаминли, антибиотикли) Л. ҳам бор. Л.дан мик-робларга қарши доривор препаратлар ҳам олинган. Айрим Л.дан парфюмерия саноатида, лакмус ва бўёқ тайёр-лашда фойдаланилади. Дарахтлар танасида ўсадиган пўстлоқ Л.и зараркунанда ҳашаротлар учун пана жой бўлганлиги сабабли салбий аҳамиятга эга.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.