Litiy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 152-b. — ziyouz.com
Litiy (lito... va lot Lithium), Li — Mendeleyev davriy sistemasining 1 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 3, at. m. 6,941, işqoriy metallarga mansub. Ikkita barqaror iztopi bor: 6Li (7,52%) va 7Li(92,48%). 1817 y.da şved kimyogari A. Arfvedson kaşf qilgan. L. tabiatda keng tarqalgan. Yer pöstining massa jihatdan 6,5-10~3% ni taşkil qiladi. 30 ga yaqin minerali ma'lum. Asosiy minerallari: spodumen LiAl[Si2O6], lepidolit K, 5A1, 5[SiAll0] (F2OH)2 va petalit (Li,Na)[Si4A10lo]. L. kumuşdek oqmetall (havoda xiralaşib, qoramtir parda b-n qrplanadi) yengil, yumşoq, çöziluvçan, piçoq b-n kesiladi. Ziçligi 533 kg/m3 , suyuqlaniş t-rasi 180,54°, qaynaş t-rasi 1340°. Brinell böyiça qattiqligi 7850Pa. Barça birikmalarida L. bir valentli. Kislorod b-n bevosita reaksiyaga kirişganda yoki isitilganda (havorang alanga berib yonadi) litiy oksid hosil qiladi. Suv b-n birikkanda litiy işqori LiOH hosil qilib vodorod ajratib çiqaradi. Mineral kislotalar b-n faol reaksiyaga kirişib, tuzlar beradi. Azot, vodorod, galogenlar, uglerod, kremniy, fosfor birikmalari va b. köpgina moddalar b-n reaksiyaga kirişadi. Metallorganik birikmalar hosil kila oliş L.ning muhim xususiyati. Şunga köra, organik sintezda köp qöllaniladi (q. Litiyorganik birikmalar). L. oliş uçun tarkibida 0,25—30% litiy oksid bölgan ruda boyitiladi. Natijada hosil bölgan mineral (spodumen, lepidolit, petalit) konsentratlaridan L. ajratib olinadi. Sanoatda L. metali litiy xlorid va kaliy xlorid aralaşmasini elektroliz qiliş yöli b-n olinadi. Hoz. vaqtda L. metallotermik usul b-n ham olinmoqda. Metall L. quyma, donalar, sim, sterjen şaklida çiqarilib, vazelin yoki parafin qatlami ostida (germetik idişda) saqlanadi. L. yadro energiyasi i. ç.da, silikat sanoatida, kora va rangli metal-lurgiyada, kimyo, töqimaçilik sanoatlarida va q. x.da işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИТИЙ (лито... ва лот Lithium), Li — Менделеев даврий системасининг 1 гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 3, ат. м. 6,941, ишқорий металларга мансуб. Иккита барқарор изтопи бор: 6Li (7,52%) ва 7Li(92,48%). 1817 й.да швед кимёгари А. Арфведсон кашф қилган. Л. табиатда кенг тарқалган. Ер пўстининг масса жиҳатдан 6,5-10~3% ни ташкил қилади. 30 га яқин минерали маълум. Асосий минераллари: сподумен LiAl[Si2O6], лепидолит К, 5А1, 5[SiAll0] (F2OH)2 ва петалит (Li,Na)[Si4A10lo]. Л. кумушдек оқметалл (ҳавода хиралашиб, қорамтир парда б-н қрпланади) енгил, юмшоқ, чўзилувчан, пичоқ б-н кесилади. Зичлиги 533 кг/м3 , суюқланиш т-раси 180,54°, қайнаш т-раси 1340°. Бринелл бўйича қаттиқлиги 7850Па. Барча бирикмаларида Л. бир валентли. Кислород б-н бевосита реакцияга киришганда ёки иситилганда (ҳаворанг аланга бериб ёнади) литий оксид ҳосил қилади. Сув б-н бирикканда литий ишқори LiOH ҳосил қилиб водород ажратиб чиқаради. Минерал кислоталар б-н фаол реакцияга киришиб, тузлар беради. Азот, водород, галогенлар, углерод, кремний, фосфор бирикмалари ва б. кўпгина моддалар б-н реакцияга киришади. Металлорганик бирикмалар ҳосил кила олиш Л.нинг муҳим хусусияти. Шунга кўра, органик синтезда кўп қўлланилади (қ. Литийорганик бирикмалар). Л. олиш учун таркибида 0,25—30% литий оксид бўлган руда бойитилади. Натижада ҳосил бўлган минерал (сподумен, лепидолит, петалит) концентратларидан Л. ажратиб олинади. Саноатда Л. метали литий хлорид ва калий хлорид аралашмасини электролиз қилиш йўли б-н олинади. Ҳоз. вақтда Л. металлотермик усул б-н ҳам олинмоқда. Металл Л. қуйма, доналар, сим, стержень шаклида чиқарилиб, вазелин ёки парафин қатлами остида (герметик идишда) сақланади. Л. ядро энергияси и. ч.да, силикат саноатида, кора ва рангли метал-лургияда, кимё, тўқимачилик саноатларида ва қ. х.да ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.