Litogenez
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 154-b. — ziyouz.com
Litogenez (lito... va genez) — çökindi toğ jinslarining hosil bölişi va keyingi özgarişidagi tabiiy jarayonlar majmui. L.ning asosiy omillari — tektonik harakatlar va iqlim. L. töğrisidagi ilk tuşunça 1893—94 y.larda nemis olimi I. Valter tomonidan kiritilgan. L. siklida quyidagi 5 bosqiçni ajratadilar: 1) yuza katlam gipergenezi — dastlabki tub toğ jinsining fizik, kimyoviy jarayonlar ta'sirida parçalanişi, hosil bölişi va joydan joyga köçi-şi; 2) sedimentogenez — çökindilarning suv oqimi oxirgi manziliga yetib borişi va muqim çökişi; 3) diagenez — suvga töyingan çökindining fizik-kimyoviy muvozanatlaşuvi, uning turğun holatdagi çökindi jinsga aylanişi b-n yakun topişi; 4) katagenez — çuqurlikka yotqizilgan çökindi jinsning t-ra va bosim ostida, ay-rim hollarda gaz va turli tuzlarga töyingan suv ta'sirida özgarişi; 5) metagenez, metamorfizm — tobora çuqurroqda joylaşayotgan çökindi jinslar tarkibining özgarişi. N. M. Straxov L.ning gumid (sernam), muzlikli, arid (quruklik) va vulkano-gen — çökindili tiplari mavjud ekanligini 1956 y. isbotladi. Gumid L. sernam iqlimli r-nlarda quruqlik va dengizda; muzli L. — muzliklar b-n qoplangan materiklarda; aridlisi quruq iqlimli materik va dengizlarda; vulkanogen çökindilisi — çökindisi harakatda bölgan vulkan atrofiga xosdir.
Keyingi yillarda olib borilgan i.t.lar qad. geologik davrlarda gumid hamda arid iqlim L. mavjudligini körsatadi. Mac, Özbekiston va Örta Osiyo xududlarida tarqalgan yura va bör davrlari yotqiziqlari orasidagi kömir, boksit va kaolin giltoşlar gumid L.ning, mezozoy va kaynozoy eralarida hosil bölgan qalin ohaktoş oş tuzi, gips-angidrid va kizil toş qatlamlari esa arid (quruq va issiq) L.ning yorqin dalilidir.
L. b-n köp foydali qazilma konlari [kömir, neft, tabiiy gaz, temir, marganets rudalari, boksit (alyuminiy), fosforit va b.] boğliq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИТОГЕНЕЗ (лито... ва генез) — чўкинди тоғ жинсларининг ҳосил бўлиши ва кейинги ўзгаришидаги табиий жараёнлар мажмуи. Л.нинг асосий омиллари — тектоник ҳаракатлар ва иқлим. Л. тўғрисидаги илк тушунча 1893—94 й.ларда немис олими И. Вальтер томонидан киритилган. Л. циклида қуйидаги 5 босқични ажратадилар: 1) юза катлам гипергенези — дастлабки туб тоғ жинсининг физик, кимёвий жараёнлар таъсирида парчаланиши, ҳосил бўлиши ва жойдан жойга кўчи-ши; 2) седиментогенез — чўкиндиларнинг сув оқими охирги манзилига етиб бориши ва муқим чўкиши; 3) диагенез — сувга тўйинган чўкиндининг физик-кимёвий мувозанатлашуви, унинг турғун ҳолатдаги чўкинди жинсга айланиши б-н якун топиши; 4) катагенез — чуқурликка ётқизилган чўкинди жинснинг т-ра ва босим остида, ай-рим ҳолларда газ ва турли тузларга тўйинган сув таъсирида ўзгариши; 5) метагенез, метаморфизм — тобора чуқурроқда жойлашаётган чўкинди жинслар таркибининг ўзгариши. Н. М. Страхов Л.нинг гумид (сернам), музликли, арид (қуруклик) ва вулкано-ген — чўкиндили типлари мавжуд эканлигини 1956 й. исботлади. Гумид Л. сернам иқлимли р-нларда қуруқлик ва денгизда; музли Л. — музликлар б-н қопланган материкларда; аридлиси қуруқ иқлимли материк ва денгизларда; вулканоген чўкиндилиси — чўкиндиси ҳаракатда бўлган вулкан атрофига хосдир.
Кейинги йилларда олиб борилган и.т.лар қад. геологик даврларда гумид ҳамда арид иқлим Л. мавжудлигини кўрсатади. Mac, Ўзбекистон ва Ўрта Осиё худудларида тарқалган юра ва бўр даврлари ётқизиқлари орасидаги кўмир, боксит ва каолин гилтошлар гумид Л.нинг, мезозой ва кайнозой эраларида ҳосил бўлган қалин оҳактош ош тузи, гипс-ангидрид ва кизил тош қатламлари эса арид (қуруқ ва иссиқ) Л.нинг ёрқин далилидир.
Л. б-н кўп фойдали қазилма конлари [кўмир, нефть, табиий газ, темир, марганец рудалари, боксит (алюминий), фосфорит ва б.] боғлиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.