Litsenziya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160–161-b. — ziyouz.com
Litsenziya (lot. licentia — ruxsatnoma, huquq) — 1) vakolatli davlat organlari taşqi savdo harakatlarini olib boriş uçun beradigan ruxsatnoma. Eksport va importni, valyuta sarflarini nazorat qiliş usullaridan biri. Odatda, 1 yilga beriladi; 2) texnikaviy, iqtisodiy, ilmiy yangiliklar egasining ularni işlatiş uçun şartnoma asosida beradigan ruxsati. Odatda, L. patent olingan yoki patent oliş uçun talabnoma berilgan ixtirolarga nisbatan qöllaniladi. Ammo ixtirolarga, texnika yangiliklariga, i.ç. tajribasi, i. ç. sirlari, tijorat axborotlari uçun patentsiz ham berilişi mumkin. L. beruvçi litsenziar, L. oluvçi litsenziat deb yuritiladi. Yangi texnika va texnologiyaga oid L.lar 3 xil böladi: oddiy L. — litsenziar ixtirodan şartnomada belgilangan doirada foydalaniş huquqiga ega böladi, ayni bir L.ni ma'lum hudud doirasida faqat bir emas, balki bir neça litsenziatga bera oladi; maxsus L. — litsenziat ixtiro, texnika yoki texnologiyani işlatişga tanho huqukli böladi, litsenziar esa uni şu hududda köllay olmaydi va öz nomidan boşqalarga sota olmaydi; töliq L. — bunda L. obyektini işlatiş töla-tökis litsenziatlar qöliga beriladi, litsenziar esa undan mustaqil foydalana olmaydi. Bunday qoida L. berilgan muddat içida amal qiladi. L. muayyan narxda sotiladi.
L. haqi şartnoma muddati davomida L. böyiça işlab çiqarilgan mahsulotni sotişdan olingan mukofot şaklida tölanadi (royalti). Bir neça bor tölangan royalti yiğindisi L. narxini taşkil etadi. L. xaqi uni qöllab, iqtisodiy samara olişdan ilgari, bir yöla tölansa pauşal tölovi deb yuritiladi. L. narxi L.ni qöllaşdan olinadigan qöşimça foyda b-n birga L. bozoridagi talab va taklifga ham boğliq. L. narxining past bölişi texnik-texnologik yangiliklarni ommalaştiriş şarti xisoblanadi.
Şuningdek, L.ning vakolatli davlat organlari beradigan savdo, hayvonlarni ovlaş, muayyan faoliyat b-n şuğullaniş, bank harakatlarini olib boriş va b. körinişlari uçraydi.
Qodirjon Yusupov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИЦЕНЗИЯ (лот. licentia — рухсатнома, ҳуқуқ) — 1) ваколатли давлат органлари ташқи савдо ҳаракатларини олиб бориш учун берадиган рухсатнома. Экспорт ва импортни, валюта сарфларини назорат қилиш усулларидан бири. Одатда, 1 йилга берилади; 2) техникавий, иқтисодий, илмий янгиликлар эгасининг уларни ишлатиш учун шартнома асосида берадиган рухсати. Одатда, Л. патент олинган ёки патент олиш учун талабнома берилган ихтироларга нисбатан қўлланилади. Ammo ихтироларга, техника янгиликларига, и.ч. тажрибаси, и. ч. сирлари, тижорат ахборотлари учун патентсиз ҳам берилиши мумкин. Л. берувчи лицензиар, Л. олувчи лицензиат деб юритилади. Янги техника ва технологияга оид Л.лар 3 хил бўлади: оддий Л. — лицензиар ихтиродан шартномада белгиланган доирада фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлади, айни бир Л.ни маълум ҳудуд доирасида фақат бир эмас, балки бир неча лицензиатга бера олади; махсус Л. — лицензиат ихтиро, техника ёки технологияни ишлатишга танҳо ҳуқукли бўлади, лицензиар эса уни шу ҳудудда кўллай олмайди ва ўз номидан бошқаларга сота олмайди; тўлиқ Л. — бунда Л. объектини ишлатиш тўла-тўкис лицензиатлар қўлига берилади, лицензиар эса ундан мустақил фойдалана олмайди. Бундай қоида Л. берилган муддат ичида амал қилади. Л. муайян нархда сотилади.
Л. ҳақи шартнома муддати давомида Л. бўйича ишлаб чиқарилган маҳсулотни сотишдан олинган мукофот шаклида тўланади (роялти). Бир неча бор тўланган роялти йиғиндиси Л. нархини ташкил этади. Л. хақи уни қўллаб, иқтисодий самара олишдан илгари, бир йўла тўланса паушаль тўлови деб юритилади. Л. нархи Л.ни қўллашдан олинадиган қўшимча фойда б-н бирга Л. бозоридаги талаб ва таклифга ҳам боғлиқ. Л. нархининг паст бўлиши техник-технологик янгиликларни оммалаштириш шарти хисобланади.
Шунингдек, Л.нинг ваколатли давлат органлари берадиган савдо, ҳайвонларни овлаш, муайян фаолият б-н шуғулланиш, банк ҳаракатларини олиб бориш ва б. кўринишлари учрайди.
Қодиржон Юсупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.