Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Livan

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 103–108-b. — ziyouz.com

    Livan LIVAN, Livan Respublikasi (Al-Jumxzfiya al-Lubnoniya) — Ğarbiy Osiyodagi davlat. Örta dengizning şarqiy sohilida. Mayd. 10,45 ming km2. Aholisi 3,6 mln. kişi (2001). Poytaxti — Bayrut ş. L. ma'muriy jihatdan 6 muhofaza (viloyat)ga bulingan.

    Davlat tuzumi. L. — parlamentli respublika. Amaddagi konstitutsiyasi 1926 y. 23 mayda kuçga kirgan, keyinçalik unga tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1998 y. dan Emil Laxud). Deputatlar palatasi (parlament) tomonidan 6 y.ga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — 128 deputatdan iborat Deputatlar palatasi. Ijroiya hokimiyatni prezident va u tayinlaydigan hukumat (Vazirlar Kengaşi) amalga oşiradi.

    Tabiati. Qirğoqlarining kupi past. Sohili tekislik. Şarqida Livan tizmasi mamlakatning katta qismini egallagan (bal. 3088 m gaça). Toğlar, asosan, ohaktoş, qumtoş va b.dan tuzilgan. Temir rudasi va qönğir kömir konlari bor.

    Iklimi subtropik, yozi quruq, qişi sernam. Sohilida yanv. ning örtaça t-rasi 13°, iyulniki 28°. Yillik yoğin sohilda 750—1000 mm, toğlarda 1000 mm dan köp. Daryolari qisqa, yozda köpinça qurib qoladi. Yirik daryosi Al-Litoni. Sohilida qönğir tuproq, toğ yon bağirlarida böz-qönğir, yuqoriroğida qönğir toşloq tuproqlar tarqalgan. Ösimliklarining aksari butalar. Livan tizmasining yon bağirlarida eman, çinor, zarang, halab qarağayi örmonlari bor. Hayvonlardan sirtlon, çiyaböri, ğizol, har xil ke-miruvçilar va parrandalar yaşaydi.

    Aholisining 90% dan ortiği arablar, şuningdek, armanlar, kurdlar, çerkaslar, turklar va b. yaşaydi. Rasmiy tili — arab tili. Aqolining 60% musulmon (sunniy, şia, druz), qolgan qismi xristianlar (maroniy, pravoslav, katolik). Aholining 83,7% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Bayrut, Tripoli, Sayda va Zahla.

    Tarixi. L. hududida odam quyi va yuqori paleolit davridan, ötroq xalq mil. av. 5-ming yillikdan yaşaydi; 3— 2 ming yilliklarda qad. L. hududida finikiyaliklarning şahar-davlatlari Bibl (Jubayl), Tir (Sur), Sidon (Sayda), Berit (Bayrut) va b. vujudga keldi. Ular mil. av. 8—4-a.larda Ossuriya, Bobil, Axomaniylar davlati va makedoniyalik Aleksandr qöl ostida bölib keldi. Mil. av. 2-a.dan L. hududi Salavkiylar saltanati tarkibida va mil. av. 64-y.dan Rim xukmronligida böldi. Mil. 4—6-a. larda L. Vizantiya imperiyasi tarkibiga kirdi. 7-a. boşida L.ni sosoniylar, keyinroq arablar egalladi. 7—11-a.larda L. bir neça sulola qöl ostida böldi.

    L. 11-a. oxirida salibçilar, 13-a. dan 16-a. boşlarigaça Misr mamluklari hukmronligida böldi. 1516 y. L. Hududi Usmonli turk saltanati tarkibiga kirdi. 17-a.da amir Faxriddin II butun L. ni birlaştirdi. 1697 y.dan L. Şihablar sulolasi qöl ostiga utdi. 18-a. oxiri, 19-a. boşlarida hukmronlik qilgan amir Başir II Şihab L.ni markazlaştiriş siyosatini qölladi. U mamlakatni Turkiya hukmronligidan ozod qiliş niyatida Misr hukmdori Muhammad Ali b-n ittifoqtuzdi. 1861 y. iyunda xalqaro komissiya (Fransiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Prussiya, Rossiya, Turkiya) işlab çiqqan nizomga muvofiq, mamlakat rasman L. nomini oldi. 19-a.ning 50—70-y. larida L. arab ma'rifatçilik harakati markazlaridan biriga aylandi.

    19-a. oxiri va 20-a. boşlarida L. Ğarbiy Yevropa davlatlarining yarim mus-tamlakasiga aylandi; 1918 y. okt. da Angliya va Fransiya qöşinlari L.ni bosib oldi. 1922 y. L.ga Fransiya man-dati Millatlar Ligasi tomonidan tasdiqlandi. 1926 y. mayda qabul qilingan konstitutsiyaga muvofiq, L. respublika deb e'lon qilindi. Biroq Fransiya uning taşqi aloqalari va mudofaasi ustidan nazoratni öz qölida saqlab qoldi.

    1936 y.noyab.da milliy ozodlik harakati tazyiqi ostida Fransiya hukumati b-n L. örtasida L.ga 3 yildan keyin mustaqillik beriş töğrisida şartnoma tuzildi. Şartnomaga binoan, Fransiya L. hududida öz qurolli kuçlarini saqlaş, L. taşqi siyosati va içki işlariga aralaşiş huquqiga ega böldi, fransuz reaksiyasining aralaşuvi b-n L. ga mustaqillik beriş haqidagi şartnoma tasdiqlanmay qoldi.

    2-jahon uruşi boşida Fransiya taslim bölgaç, 1940 y. L. Italiya b-n Germaniyaning Yaqin Şarqdagi tayanç nuqtasiga aylandi. 1941 y. 8 iyunda «Ozod Fransiya» harakati va ingliz qöşinlari Suriya va L.ga bostirib kirdi. Fransiya qöşinlarining boş qömondoni general Katru Fransiya mandatini bekor qildi, 26 noyab.da u L. milliy ozodlik harakati talabiga javoban L. ga mustaqillik beriş haqidagi bayonotni tasdikladi. BiroqL. 1943 y. 22 noyab.dagina haqiqiy mustaqillikka erişa oldi. 1945 i. L. Arab davlatlari Ligasi tuzilişida iştirok etdi va şu yili BMTga a'zo böldi.

    2-jahon uruşidan keyin ham Fransiya L.da öz hukmronligini saqlab qolişga urinib, bir qança tadbirlar kördi, biroq L. hukumati bu mavzuda muzokara ötkazişdan boş tortdi. Buyuk Britaniya va Fransiya öz qöşinlarini 1946 y. 31 dek.da L. hududidan olib çiqib ketişga majbur böldi.

    L. hukumati 1967 y. iyunda Isroil tajovuziga duçor bulgan Misr va b. arab davlatlariga öz xayrixoxligini bildirdi va Yaqin Şarkdagi siyosiy ziddiyatlarni tinç yul b-n hal qiliş töğrisidagi BMTning 1967 y. 22 noyab. rezolyutsiyasini ma'qulladi. 1968 y.dan L. hududida Falastin qarşilik harakati yuzaga keldi. Öşa yili L.ga qarşi Isroil tajovuzi boşlandi. Natijada L., ayniqsa, uning jan. hududlari qattiq zararlandi. 1970 i. 17 avg.da parlament S. Franjyeni prezidentlikka sayladi. Soyib Salom hukumat rahbari böldi. L.ning yangi hukumati betaraflik siyosatini ilgari surdi va milliy iqtisodiyotni mustahkamlaşga, mehnatkaşlarning turmuş darajasini yaxşilaşga va'da berdi, biroq va'dani bajariş örniga demokratik huquq va erkinliklarni çeklaşga harakat qildi; bu hol iş taşlaş va namoyişlar boşlanişiga sabab böldi (1972 y. oxiri — 1973 i. boşlari). 1975 y. apr.dan L.da keskin siyosiy tanglik vujudga keldi. 1975—76 y. L.dagi xristian va musulmon qöşinlari örtasida qurollir mojaro boşlandi. Öng xristian kuçlar L.da turgan Falastin qarşilik harakati askarlari b-n, söngra musulmonlar b-n qurolli töqnaşuv çiqardilar. Mamlakat ikkiga bölinib qoldi. Arablararo kuçlar (salkam 35 ming askar) L.ga kiritilgandan keyin uruş harakatlari töxtadi. 1978 y. Isroil qöşinlari L.ga bostirib kirdi. BMT Xavfsizlik Kengaşining 425-qaroriga binoan, BMT Muvaqqat kuçlari mamlakat jan.ga ki-ritildi. Isroilning 1982 y. tajovuzi natijasida L. hududining ançagina qismi 1985 y. gaça egallab turildi. Isroil L. jan. da 10 km ga yaqin kenglikdagi «Xavfsizlik mintaqasi»ni işğol qilib turdi. 1989 y.da mamlakatda yana qurolli mojaro çikdi. Arab mamlakatlari uçlar qömitasi (Jazo-ir, Saudiya Arabistoni, Marokaş)ning faol iştirokida va xalqaro kuçlarning madadi b-n L. milliy inoklik xartiyasi işlab çiqildi. Toif bitimi deb atalgan bu hujjatda dav-lat boşqaruv idoralarini şakllantirişning diniy belgilaridan asta-sekin voz keçiş közda tutilgan. Şu asosda 1992 va 1996 y.larda parlament saylovi ötkazildi. Taşki siyosatda L. ijobiy betaraflik, bloklarga qöşil-maslik siyosatiga amal qiladi. L. ÖzR suverenitetini 1991 y. 30 dek.da tan oldi va 1998 y. 22 okt.da diplomatiya munosabatlari örnatdi. Milliy bayrami — 22 noyab. — Mustaqillik kuni (1943).

    Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Arab sotsialistik uyğoniş partiyasi, 1950 y.da umumarab Baas partiyasining bölimi sifatida tuzilgan; Kataib (yoki L. falanglari) partiyasi, 1936 y.da asos solingan; Taraqqiyparvar sotsialistik partiya, 1949 y.da tuzilgan; Milliy blok, 1943 y.da tuzilgan; Milliy liberal partiya (Erkin vatanparvarlar partiyasi), 1958 y.da asos solingan; L. kommunistik partiyasi, 1924 y.da tuzilgan. L. mehnatkaşlari umumiy konfederatsiyasi, 1958 y.da asos solingan.

    Xöjaligi. L. — agrar-industrial mamlakat. L. iqtisodiyotining asosi bank-moliya faoliyati, savdo va sayyohliqsir. Yalpi içki mahsulotda xizmat sohasi, savdo, moliya 50,3%, sanoat va quriliş 17,8%, q.x. 9,8% ni taşkil etadi.

    Sanoat i, asosan, töqimaçilik, oziq-ovqat, kimyo va farmatsevtika, yoğoçsozlik, neftni qayta işlaş korxonalaridan iborat. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. L.da xunar-mandçilik korxonalari, Tripoli va Saydada neftni qayta işlaş z-dlari mavjud. Sement, metallurgiya, metallni qayta işlaş va kimyo sanoati korxonalari, ip gazlama k-ti, kand-şakar z-di bor. Yiliga örtaça 4,7 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi.

    Qişloq xöjaligida mehnatga layoqatli aholining 30% band bölib, milliy daromadning 10% hosil qilinadi. Buğdoy, arpa, tamaki ekiladi, banan, sitrus, zaytun, sabzavot, olma va b. mevalar yetiştiriladi. Qoramol, eçki, qöy, parranda boqiladi, baliq ovlanadi.

    Transporti. Avtomobil transporti yetakçi örinda. Avtomobil yöllari uz. —7,4 ming km; t. y. uz. — 417 km. L. hududidan Saudiya Arabistoni va Iroqdan keluvçi neft quvurlari ötgan. Dengiz savdo flotining tonna-ji 438 ming t dedveyt. Dengiz portlari: Bayrut, Tripoli, Sayda, Juniya. Bayrutda aeroport bor.

    L. çetga sitrus mevalar, gazlama, qoğoz, metall buyumlar çiqaradi; çetdan maşina va uskunalar, yogoç-taxta, oziq-ovqat, xom aşyo keltiradi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: Saudiya Arabistoni va b. arab mamlakatlari, Ğarbiy Yevropa mamlakatlari, AQŞ. Pul birligi — L. funti.

    Tibbiy xizmati. Vraçlar L.dagi Amerika unti tibbiyot fanlar fti tarkibidagi Oliy tibbiyot maktabi va Fransiya un-tining tibbiyot f-tida tayyorlanadi. L.da tibbiy xizmat tizimi asosan xususiydir.

    Maorifi, madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1960 y.dan davlatga karaşli boşlanğiç maktablarda bepul öqitiş joriy etilgan. Birok, öquv muassasalarining yarmidan köproği xususiy. Maorif tizimi 5 y.lik boşlangiç, 4 y.lik töliqsiz örta va 3 y.lik örta maktablardan iborat. Hunar-texnika bilim yurtlari, ped. öquv muassasalari mavjud. Bayrutda 4 ta un-t: Livan unti (1953), Amerika unti (1866), Fransiya avliyo Iosif unti (1881), Arab unti (1960); Juniyada xususiy un-t (1950) bor. L. milliy ku-tubxonasi (1921), un-tlar huzurida yi-rik kutubxonalar, L. milliy muzeyi (1920), Nafis san'at muzeyi, Amerika unti muzeyi mavjud (hammasi Bayrutda).

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. L.da bir qança gaz. va jur.lar naşr etiladi. Yiriklari: «Al-Amal» («Harakat», arab tilida çikadigan kundalik gaz., 1939 y.dan), «Al-Anba» («Xabar», arab tilidagi haftalik gaz., 1953 y.dan), «Al-Anvar» («Hyp», arab tilidagi kundalik gaz., 1959 y.dan), «Al-Bayroq» (arab tilidagi kundalik gaz., 1912 y.dan), «Ad-Diyor» («Vatan», arab tilidagi haftalik gaz., 1941 y.dan), «An-Nahor» («Kun», arab tilidagi kundalik gaz., 1933 y.dan), «An-Nido» («Çaqiriq», arab tilidagi kundalik gaz., 1959 y.dan), «Oryan-jur» («Şarq kuni», fransuz tilidagi kundalik gaz., 1971 y.dan), «Revey» («Uyğoniş», fransuz tilidagi kundalik gaz., 1908 y.dan), «As-Sayyod» («Ovçi», arab tilidagi haftalikjur., 1943 y.dan), «At-Tariq» («Yöl», arab tilidagi oylikjur., 1941 y.dan), «Al-Usbua-al-Arabi» («Arab haftasi», arab tilidagi haftalik jur., 1959 y.dan), «Aş-Şaab» («Xalq», arab tilidagi kundalik gaz, 1961 y.dan). Milliy axborot agentligi L. hukumat axborot mahkamasi bölib, 1962 y.da taşkil etilgan. L. radioeşittiriş xizmati hukumat qaramoğida, 1937 y.da asos solingan. L. telekörsatuv kompaniyasi tijorat telekompaniyasidir (1959).

    Adabiyoti. 7-a.dan L. adabiyoti umumarab adabiyoti b-n birga rivojlandi. Turklar hukmronligi davrida madaniyat, xususan, adabiyot turğunlikda böldi. 19-a.da L.da Misr, Suriya va b. arab mamlakatlaridagi singari ma'rifatçilik ğoyalari keng yoyildi, publitsistika asosiy janr böldi, tarjimaçilik rivojlandi (Iosif al-Yazijiy, Butrus al-Böstoniy va b.). 19-a. 2-yarmi — 20-a. boşlarida L. adabiyotida ma'rifatparvarlik goyalari yanada kuçaydi. 1-jahon uruşi arafasida L. adabiyoti taraqqiyotining yangi bosqiçi boşlandi: xalqning orzu-umidlarini ifodalovçi va hayot kamçiliklarini tanqid qiluvçi oqim şakllandi. Umar Faxuri, Tavfiq Yusuf Avvod va b. yozuvçilar L. adabiyotida özlarining haqqoniy asarlari b-n tanildilar.

    2-jahon uruşi yillari va uruşdan keyingi davrda Umar Faxuri, Antuan Tobit va Rauf al-Huriy tomonidan taşkil etilgan «At-Tariq» jur.da L.ning taraqqiyparvar yozuvçilari faol qatnaşdilar. L. adabiyoti va davriy matbuotida faşizmni, mustamla-kaçilikni, ijtimoiy tengsizlikni foş qiliş yetakçi örinni egalladi.

    Yozuvçi va filolog Morun Abbudning «Kiçik bahodirlar», «Qoğozdagi siyoh» kabi hikoyalar töplamlari dehqonlar turmuşiga va L. yoşlarining taqdiriga bağişlangan. Arab mamlakatlari ijtimoiy va siyosiy hayotining murakkab tomonlari bir qator qissa, novella, poema va b. larda öz aksini topgan. Keyingi yillarda L. adabiyotida yozuvçilarning yoş avlodi katta e'tibor qozondi. Şoirlardan Al-Xuri, S. Akd, nasrçi S. Idris, L. Baalbeki mumtoz adabiyot an'analarini davom ettirdi.

    Me'morligi. L.da mil. av. 5—4-ming y.liklarga mansub toşdan qurilgan mudofaa inşootlari, turar joylarning qoldiqlari topilgan. Mamlakatga arablar kelgaç (7-a.), masjid, minora, Madrasa, karvonsaroylar kurila boşladi. 12-a.da salibçilar tomonidan Bofor qasri, monastirlar, çerkovlar bunyod etilgan. Usmonli turk saltanati hukmronligi davrida törk me'morligi ta'siri kuçaydi. L. mustaqillikka erişgaç, şaharlar ta'mirlanib, köp qavatli turar joylar, kinoteatr, maktab, klinikalar qurildi. Mahalliy an'analar davom ettirildi, ravoqli, peştoqli yirik bynolar qurişda köproq temirbetondan foydalanila boşladi.

    Tasviriy san'ati. Mil. av. 5—4-ming yilliklardan naqşin sopol idişlar, 3—2-ming yilliklardan Finikiya san'ati asarlari — şoh Axiram toş tobutidagi qabariq tasvir va yozuvlar, zargarlik buyumlari, qurol-yaroğ saqlanib kalgan. Asrlar davomida binolarga öymakorlik va naqş işlangan. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida H. Su-rurning hayotiy portret va natyurmortlari, X. Salibiyning kötarinki ruxdagi kartinalari maşhur böldi, ularning ijodi keyingi rassomlarga katta ta'sir körsatdi. 30—40-y. larda realistik yönaliş yetakçi örinni egalladi. 50—60-y.larda formalistik oqimlarning ta'siri kuçli böldi (rassomlardan S.Baltekse, P.Kirakosyan, I.Şamut, haykaltaroş Yu.Xoayek va b. realistik an'analarni davom ettirdilar). Plakat, karikatura, kitob bezaş taraqqiy etdi. Amaliy san'atda qadama naqş, metall va yoğoç buyumlarga sayq-al beriş, kandakorlik, kaştadözlik, gilam töqiş va b. rivoj topgan.

    Musiqasi — qad. bölib, johiliya davridan birmunça murakkab çolğu kuylar va qöşiq turlari şakllangan. Ayniqsa, badaviylarning reçitatsiyali — şargi va dabka nomli jadal sur'atli raqs kuylari ommalaşgan. Keyinçalik dialogli atoba, kasbiy yönalişdagi maqam uslubiga mansub murak-

    kab asarlar rivoj topdi. Bayrutda Milliy konservatoriya, uning huzurida kamer orkestr bor. 1956 y.da L. musiqaçi yoşlar jamiyati tuzilgan. U boşlanğiç musiqiy ta'lim, konsertlar uyuştiriş b-n şuğullanadi. 1966 y. Bayrutda joylaşgan Amerika unti tarkibidagi Oliy san'atşunoslik maktabi huzurida musiqaşunoslik bölimi taşkil etilgan. L. xalq qöşiqlarining ommalaşuvida aşulaçi Feyruzning hissasi katta. 1966 y.dan boşlab har yili ötkaziladigan Ba'labakka festivallari L. musiqiy hayotida muhim ahamiyatga ega.

    Teatri. Marosim, bayram va b.da qadimdan turli tomoşalar körsatilgan, lekin teatr truppalari 20-a.ning 2-yarmidangina paydo böldi. Qiziqçi artist Şuşu taşkil etgan Milliy teatrda Molyer, Şekspir, Gyote va b.ning asarlari qöyildi. Bayrutdagi L. drama teatrida jahon mumtoz adabiyoti namoyandalarining asarlari b-n bir qatorda mahalliy mualliflarning pyesalari ham sahnalaştirilgan. Pyesalar arab, fransuz va ingliz tillarida qöyiladi. L.dagi teatrlar xususiy bölib, davlatdan moddiy yordam olmaydi. Bayrutda 1965 y. oçilgan Milliy va Bayrut teatrlari, Ba'labakka festivali teatri (1968) va b. teatrlar mavjud.

    Kinosi. Birinçi badiiy film 1929 y. suratga olingan. «Ba'labakka xaro-balari ostida» nomli badiiy film, kinojur.lar va hujjatli filmlar 20-a. ning 30-y.larida çet el firmalari buyurtmasi b-n suratga olingan. 60-y.larda «Ba'labakka», «Niyer ist sa-und», «Alasriy» kinostudiyalari taşkil topdi. Keyingi yillarda «Salom, muhabbat!» (rej. M. Salmon), «Şayton arava» (rej. J. Kan), «Qayrilgan qanotlar» (rej. Yu. Ma'luf), «Gung va muhabbat» (rej. A. Bahriy) kabi filmlar tomoşabinlar diqqatiga sazovor böldi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЛИВАН, Ливан Республикаси (Ал-Жумхзфия ал-Лубнония) — Ғарбий Осиёдаги давлат. Ўрта денгизнинг шарқий соҳилида. Майд. 10,45 минг км2. Аҳолиси 3,6 млн. киши (2001). Пойтахти — Байрут ш. Л. маъмурий жиҳатдан 6 муҳофаза (вилоят)га булинган.

    Давлат тузуми. Л. — парламентли республика. Амаддаги конституцияси 1926 й. 23 майда кучга кирган, кейинчалик унга тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1998 й. дан Эмиль Лахуд). Депутатлар палатаси (парламент) томонидан 6 й.га сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимият — 128 депутатдан иборат Депутатлар палатаси. Ижроия ҳокимиятни президент ва у тайинлайдиган ҳукумат (Вазирлар Кенгаши) амалга оширади.

    Табиати. Қирғоқларининг купи паст. Соҳили текислик. Шарқида Ливан тизмаси мамлакатнинг катта қисмини эгаллаган (бал. 3088 м гача). Тоғлар, асосан, оҳактош, қумтош ва б.дан тузилган. Темир рудаси ва қўнғир кўмир конлари бор.

    Иклими субтропик, ёзи қуруқ, қиши сернам. Соҳилида янв. нинг ўртача т-раси 13°, июлники 28°. Йиллик ёғин соҳилда 750—1000 мм, тоғларда 1000 мм дан кўп. Дарёлари қисқа, ёзда кўпинча қуриб қолади. Йирик дарёси Ал-Литони. Соҳилида қўнғир тупроқ, тоғ ён бағирларида бўз-қўнғир, юқорироғида қўнғир тошлоқ тупроқлар тарқалган. Ўсимликларининг аксари буталар. Ливан тизмасининг ён бағирларида эман, чинор, заранг, ҳалаб қарағайи ўрмонлари бор. Ҳайвонлардан сиртлон, чиябўри, ғизол, ҳар хил ке-мирувчилар ва паррандалар яшайди.

    Аҳолисининг 90% дан ортиғи араблар, шунингдек, арманлар, курдлар, черкаслар, турклар ва б. яшайди. Расмий тили — араб тили. Ақолининг 60% мусулмон (сунний, шиа, друз), қолган қисми христианлар (мароний, православ, католик). Аҳолининг 83,7% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Байрут, Триполи, Сайда ва Заҳла.

    Тарихи. Л. ҳудудида одам қуйи ва юқори палеолит давридан, ўтроқ халқ мил. ав. 5-минг йилликдан яшайди; 3— 2 минг йилликларда қад. Л. ҳудудида финикияликларнинг шаҳар-давлатлари Библ (Жубайл), Тир (Сур), Сидон (Сайда), Берит (Байрут) ва б. вужудга келди. Улар мил. ав. 8—4-а.ларда Оссурия, Бобил, Ахоманийлар давлати ва македониялик Александр қўл остида бўлиб келди. Мил. ав. 2-а.дан Л. ҳудуди Салавкийлар салтанати таркибида ва мил. ав. 64-й.дан Рим хукмронлигида бўлди. Мил. 4—6-а. ларда Л. Византия империяси таркибига кирди. 7-а. бошида Л.ни сосонийлар, кейинроқ араблар эгаллади. 7—11-а.ларда Л. бир неча сулола қўл остида бўлди.

    Л. 11-а. охирида салибчилар, 13-а. дан 16-а. бошларигача Миср мамлуклари ҳукмронлигида бўлди. 1516 й. Л. Ҳудуди Усмонли турк салтанати таркибига кирди. 17-а.да амир Фахриддин II бутун Л. ни бирлаштирди. 1697 й.дан Л. Шиҳаблар сулоласи қўл остига утди. 18-а. охири, 19-а. бошларида ҳукмронлик қилган амир Башир II Шиҳаб Л.ни марказлаштириш сиёсатини қўллади. У мамлакатни Туркия ҳукмронлигидан озод қилиш ниятида Миср ҳукмдори Муҳаммад Али б-н иттифоқтузди. 1861 й. июнда халқаро комиссия (Франция, Буюк Британия, Австрия, Пруссия, Россия, Туркия) ишлаб чиққан низомга мувофиқ, мамлакат расман Л. номини олди. 19-а.нинг 50—70-й. ларида Л. араб маърифатчилик ҳаракати марказларидан бирига айланди.

    19-а. охири ва 20-а. бошларида Л. Ғарбий Европа давлатларининг ярим мус-тамлакасига айланди; 1918 й. окт. да Англия ва Франция қўшинлари Л.ни босиб олди. 1922 й. Л.га Франция ман-дати Миллатлар Лигаси томонидан тасдиқланди. 1926 й. майда қабул қилинган конституцияга мувофиқ, Л. республика деб эълон қилинди. Бироқ Франция унинг ташқи алоқалари ва мудофааси устидан назоратни ўз қўлида сақлаб қолди.

    1936 й.нояб.да миллий озодлик ҳаракати тазйиқи остида Франция ҳукумати б-н Л. ўртасида Л.га 3 йилдан кейин мустақиллик бериш тўғрисида шартнома тузилди. Шартномага биноан, Франция Л. ҳудудида ўз қуролли кучларини сақлаш, Л. ташқи сиёсати ва ички ишларига аралашиш ҳуқуқига эга бўлди, француз реакциясининг аралашуви б-н Л. га мустақиллик бериш ҳақидаги щартнома тасдиқланмай қолди.

    2-жаҳон уруши бошида Франция таслим бўлгач, 1940 й. Л. Италия б-н Германиянинг Яқин Шарқдаги таянч нуқтасига айланди. 1941 й. 8 июнда «Озод Франция» ҳаракати ва инглиз қўшинлари Сурия ва Л.га бостириб кирди. Франция қўшинларининг бош қўмондони генерал Катру Франция мандатини бекор қилди, 26 нояб.да у Л. миллий озодлик ҳаракати талабига жавобан Л. га мустақиллик бериш ҳақидаги баёнотни тасдиклади. БироқЛ. 1943 й. 22 нояб.дагина ҳақиқий мустақилликка эриша олди. 1945 и. Л. Араб давлатлари Лигаси тузилишида иштирок этди ва шу йили БМТга аъзо бўлди.

    2-жаҳон урушидан кейин ҳам Франция Л.да ўз ҳукмронлигини сақлаб қолишга уриниб, бир қанча тадбирлар кўрди, бироқ Л. ҳукумати бу мавзуда музокара ўтказишдан бош тортди. Буюк Британия ва Франция ўз қўшинларини 1946 й. 31 дек.да Л. ҳудудидан олиб чиқиб кетишга мажбур бўлди.

    Л. ҳукумати 1967 й. июнда Исроил тажовузига дучор булган Миср ва б. араб давлатларига ўз хайрихохлигини билдирди ва Яқин Шаркдаги сиёсий зиддиятларни тинч йул б-н ҳал қилиш тўғрисидаги БМТнинг 1967 й. 22 нояб. резолюциясини маъқуллади. 1968 й.дан Л. ҳудудида Фаластин қаршилик ҳаракати юзага келди. Ўша йили Л.га қарши Исроил тажовузи бошланди. Натижада Л., айниқса, унинг жан. ҳудудлари қаттиқ зарарланди. 1970 и. 17 авг.да парламент С. Франжьени президентликка сайлади. Сойиб Салом ҳукумат раҳбари бўлди. Л.нинг янги ҳукумати бетарафлик сиёсатини илгари сурди ва миллий иқтисодиётни мустаҳкамлашга, меҳнаткашларнинг турмуш даражасини яхшилашга ваъда берди, бироқ ваъдани бажариш ўрнига демократик ҳуқуқ ва эркинликларни чеклашга ҳаракат қилди; бу ҳол иш ташлаш ва намойишлар бошланишига сабаб бўлди (1972 й. охири — 1973 и. бошлари). 1975 й. апр.дан Л.да кескин сиёсий танглик вужудга келди. 1975—76 й. Л.даги христиан ва мусулмон қўшинлари ўртасида қуроллир можаро бошланди. Ўнг христиан кучлар Л.да турган Фаластин қаршилик ҳаракати аскарлари б-н, сўнгра мусулмонлар б-н қуролли тўқнашув чиқардилар. Мамлакат иккига бўлиниб қолди. Араблараро кучлар (салкам 35 минг аскар) Л.га киритилгандан кейин уруш ҳаракатлари тўхтади. 1978 й. Исроил қўшинлари Л.га бостириб кирди. БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 425-қарорига биноан, БМТ Муваққат кучлари мамлакат жан.га ки-ритилди. Исроилнинг 1982 й. тажовузи натижасида Л. ҳудудининг анчагина қисми 1985 й. гача эгаллаб турилди. Исроил Л. жан. да 10 км га яқин кенгликдаги «Хавфсизлик минтақаси»ни ишғол қилиб турди. 1989 й.да мамлакатда яна қуролли можаро чикди. Араб мамлакатлари учлар қўмитаси (Жазо-ир, Саудия Арабистони, Марокаш)нинг фаол иштирокида ва халқаро кучларнинг мадади б-н Л. миллий иноклик хартияси ишлаб чиқилди. Тоиф битими деб аталган бу ҳужжатда дав-лат бошқарув идораларини шакллантиришнинг диний белгиларидан аста-секин воз кечиш кўзда тутилган. Шу асосда 1992 ва 1996 й.ларда парламент сайлови ўтказилди. Ташки сиёсатда Л. ижобий бетарафлик, блокларга қўшил-маслик сиёсатига амал қилади. Л. ЎзР суверенитетини 1991 й. 30 дек.да тан олди ва 1998 й. 22 окт.да дипломатия муносабатлари ўрнатди. Миллий байрами — 22 нояб. — Мустақиллик куни (1943).

    Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Араб социалистик уйғониш партияси, 1950 й.да умумараб Баас партиясининг бўлими сифатида тузилган; Катаиб (ёки Л. фаланглари) партияси, 1936 й.да асос солинган; Тараққийпарвар социалистик партия, 1949 й.да тузилган; Миллий блок, 1943 й.да тузилган; Миллий либерал партия (Эркин ватанпарварлар партияси), 1958 й.да асос солинган; Л. коммунистик партияси, 1924 й.да тузилган. Л. меҳнаткашлари умумий конфедерацияси, 1958 й.да асос солинган.

    Хўжалиги. Л. — аграр-индустриал мамлакат. Л. иқтисодиётининг асоси банк-молия фаолияти, савдо ва сайёҳлиқцир. Ялпи ички маҳсулотда хизмат соҳаси, савдо, молия 50,3%, саноат ва қурилиш 17,8%, қ.х. 9,8% ни ташкил этади.

    Саноат и, асосан, тўқимачилик, озиқ-овқат, кимё ва фармацевтика, ёғочсозлик, нефтни қайта ишлаш корхоналаридан иборат. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Л.да хунар-мандчилик корхоналари, Триполи ва Сайдада нефтни қайта ишлаш з-длари мавжуд. Цемент, металлургия, металлни қайта ишлаш ва кимё саноати корхоналари, ип газлама к-ти, канд-шакар з-ди бор. Йилига ўртача 4,7 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади.

    Қишлоқ хўжалигида меҳнатга лаёқатли аҳолининг 30% банд бўлиб, миллий даромаднинг 10% ҳосил қилинади. Буғдой, арпа, тамаки экилади, банан, цитрус, зайтун, сабзавот, олма ва б. мевалар етиштирилади. Қорамол, эчки, қўй, парранда боқилади, балиқ овланади.

    Транспорти. Автомобиль транспорти етакчи ўринда. Автомобиль йўллари уз. —7,4 минг км; т. й. уз. — 417 км. Л. ҳудудидан Саудия Арабистони ва Ироқдан келувчи нефть қувурлари ўтган. Денгиз савдо флотининг тонна-жи 438 минг т дедвейт. Денгиз портлари: Байрут, Триполи, Сайда, Жуния. Байрутда аэропорт бор.

    Л. четга цитрус мевалар, газлама, қоғоз, металл буюмлар чиқаради; четдан машина ва ускуналар, ёгоч-тахта, озиқ-овқат, хом ашё келтиради. Савдо-сотикдаги асосий мижозлари: Саудия Арабистони ва б. араб мамлакатлари, Ғарбий Европа мамлакатлари, АҚШ. Пул бирлиги — Л. фунти.

    Тиббий хизмати. Врачлар Л.даги Америка унти тиббиёт фанлар фти таркибидаги Олий тиббиёт мактаби ва Франция ун-тининг тиббиёт ф-тида тайёрланади. Л.да тиббий хизмат тизими асосан хусусийдир.

    Маорифи, маданий-маърифий муассасалари. 1960 й.дан давлатга карашли бошланғич мактабларда бепул ўқитиш жорий этилган. Бирок, ўқув муассасаларининг ярмидан кўпроғи хусусий. Маориф тизими 5 й.лик бошлангич, 4 й.лик тўлиқсиз ўрта ва 3 й.лик ўрта мактаблардан иборат. Ҳунар-техника билим юртлари, пед. ўқув муассасалари мавжуд. Байрутда 4 та ун-т: Ливан унти (1953), Америка унти (1866), Франция авлиё Иосиф унти (1881), Араб унти (1960); Жунияда хусусий ун-т (1950) бор. Л. миллий ку-тубхонаси (1921), ун-тлар ҳузурида йи-рик кутубхоналар, Л. миллий музейи (1920), Нафис санъат музейи, Америка унти музейи мавжуд (ҳаммаси Байрутда).

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Л.да бир қанча газ. ва жур.лар нашр этилади. Йириклари: «Ал-Амал» («Ҳаракат», араб тилида чикадиган кундалик газ., 1939 й.дан), «Ал-Анба» («Хабар», араб тилидаги ҳафталик газ., 1953 й.дан), «Ал-Анвар» («Hyp», араб тилидаги кундалик газ., 1959 й.дан), «Ал-Байроқ» (араб тилидаги кундалик газ., 1912 й.дан), «Ад-Диёр» («Ватан», араб тилидаги ҳафталик газ., 1941 й.дан), «Ан-Наҳор» («Кун», араб тилидаги кундалик газ., 1933 й.дан), «Ан-Нидо» («Чақириқ», араб тилидаги кундалик газ., 1959 й.дан), «Орьян-жур» («Шарқ куни», француз тилидаги кундалик газ., 1971 й.дан), «Ревей» («Уйғониш», француз тилидаги кундалик газ., 1908 й.дан), «Ас-Сайёд» («Овчи», араб тилидаги ҳафталикжур., 1943 й.дан), «Ат-Тариқ» («Йўл», араб тилидаги ойликжур., 1941 й.дан), «Ал-Усбуа-ал-Араби» («Араб ҳафтаси», араб тилидаги ҳафталик жур., 1959 й.дан), «Аш-Шааб» («Халқ», араб тилидаги кундалик газ, 1961 й.дан). Миллий ахборот агентлиги Л. ҳукумат ахборот маҳкамаси бўлиб, 1962 й.да ташкил этилган. Л. радиоэшиттириш хизмати ҳукумат қарамоғида, 1937 й.да асос солинган. Л. телекўрсатув компанияси тижорат телекомпаниясидир (1959).

    Адабиёти. 7-а.дан Л. адабиёти умумараб адабиёти б-н бирга ривожланди. Турклар ҳукмронлиги даврида маданият, хусусан, адабиёт турғунликда бўлди. 19-а.да Л.да Миср, Сурия ва б. араб мамлакатларидаги сингари маърифатчилик ғоялари кенг ёйилди, публицистика асосий жанр бўлди, таржимачилик ривожланди (Иосиф ал-Язижий, Бутрус ал-Бўстоний ва б.). 19-а. 2-ярми — 20-а. бошларида Л. адабиётида маърифатпарварлик гоялари янада кучайди. 1-жаҳон уруши арафасида Л. адабиёти тараққиётининг янги босқичи бошланди: халқнинг орзу-умидларини ифодаловчи ва ҳаёт камчиликларини танқид қилувчи оқим шаклланди. Умар Фахури, Тавфиқ Юсуф Аввод ва б. ёзувчилар Л. адабиётида ўзларининг ҳаққоний асарлари б-н танилдилар.

    2-жаҳон уруши йиллари ва урушдан кейинги даврда Умар Фахури, Антуан Тобит ва Рауф ал-Ҳурий томонидан ташкил этилган «Ат-Тариқ» жур.да Л.нинг тараққийпарвар ёзувчилари фаол қатнашдилар. Л. адабиёти ва даврий матбуотида фашизмни, мустамла-качиликни, ижтимоий тенгсизликни фош қилиш етакчи ўринни эгаллади.

    Ёзувчи ва филолог Морун Аббуднинг «Кичик баҳодирлар», «Қоғоздаги сиёҳ» каби ҳикоялар тўпламлари деҳқонлар турмушига ва Л. ёшларининг тақдирига бағишланган. Араб мамлакатлари ижтимоий ва сиёсий ҳаётининг мураккаб томонлари бир қатор қисса, новелла, поэма ва б. ларда ўз аксини топган. Кейинги йилларда Л. адабиётида ёзувчиларнинг ёш авлоди катта эътибор қозонди. Шоирлардан Ал-Хури, С. Акд, насрчи С. Идрис, Л. Баалбеки мумтоз адабиёт анъаналарини давом эттирди.

    Меъморлиги. Л.да мил. ав. 5—4-минг й.ликларга мансуб тошдан қурилган мудофаа иншоотлари, турар жойларнинг қолдиқлари топилган. Мамлакатга араблар келгач (7-а.), масжид, минора, Мадраса, карвонсаройлар курила бошлади. 12-а.да салибчилар томонидан Бофор қасри, монастирлар, черковлар бунёд этилган. Усмонли турк салтанати ҳукмронлиги даврида тўрк меъморлиги таъсири кучайди. Л. мустақилликка эришгач, шаҳарлар таъмирланиб, кўп қаватли турар жойлар, кинотеатр, мактаб, клиникалар қурилди. Маҳаллий анъаналар давом эттирилди, равоқли, пештоқли йирик бйнолар қуришда кўпроқ темирбетондан фойдаланила бошлади.

    Тасвирий санъати. Мил. ав. 5—4-минг йилликлардан нақшин сопол идишлар, 3—2-минг йилликлардан Финикия санъати асарлари — шоҳ Ахирам тош тобутидаги қабариқ тасвир ва ёзувлар, заргарлик буюмлари, қурол-яроғ сақланиб калган. Асрлар давомида биноларга ўймакорлик ва нақш ишланган. 19-а. охири ва 20-а. бошларида Ҳ. Су-рурнинг ҳаётий портрет ва натюрмортлари, X. Салибийнинг кўтаринки рухдаги картиналари машҳур бўлди, уларнинг ижоди кейинги рассомларга катта таъсир кўрсатди. 30—40-й. ларда реалистик йўналиш етакчи ўринни эгаллади. 50—60-й.ларда формалистик оқимларнинг таъсири кучли бўлди (рассомлардан С.Балтексе, П.Киракосян, И.Шамут, ҳайкалтарош Ю.Хоайек ва б. реалистик анъаналарни давом эттирдилар). Плакат, карикатура, китоб безаш тараққий этди. Амалий санъатда қадама нақш, металл ва ёғоч буюмларга сайқ-ал бериш, кандакорлик, каштадўзлик, гилам тўқиш ва б. ривож топган.

    Мусиқаси — қад. бўлиб, жоҳилия давридан бирмунча мураккаб чолғу куйлар ва қўшиқ турлари шаклланган. Айниқса, бадавийларнинг речитацияли — шарги ва дабка номли жадал суръатли рақс куйлари оммалашган. Кейинчалик диалогли атоба, касбий йўналишдаги мақам услубига мансуб мурак-

    каб асарлар ривож топди. Байрутда Миллий консерватория, унинг ҳузурида камер оркестр бор. 1956 й.да Л. мусиқачи ёшлар жамияти тузилган. У бошланғич мусиқий таълим, концертлар уюштириш б-н шуғулланади. 1966 й. Байрутда жойлашган Америка унти таркибидаги Олий санъатшунослик мактаби ҳузурида мусиқашунослик бўлими ташкил этилган. Л. халқ қўшиқларининг оммалашувида ашулачи Фейрузнинг ҳиссаси катта. 1966 й.дан бошлаб ҳар йили ўтказиладиган Баълабакка фестиваллари Л. мусиқий ҳаётида муҳим аҳамиятга эга.

    Театри. Маросим, байрам ва б.да қадимдан турли томошалар кўрсатилган, лекин театр труппалари 20-а.нинг 2-ярмидангина пайдо бўлди. Қизиқчи артист Шушу ташкил этган Миллий театрда Мольер, Шекспир, Гёте ва б.нинг асарлари қўйилди. Байрутдаги Л. драма театрида жаҳон мумтоз адабиёти намояндаларининг асарлари б-н бир қаторда маҳаллий муаллифларнинг пьесалари ҳам саҳналаштирилган. Пьесалар араб, француз ва инглиз тилларида қўйилади. Л.даги театрлар хусусий бўлиб, давлатдан моддий ёрдам олмайди. Байрутда 1965 й. очилган Миллий ва Байрут театрлари, Баълабакка фестивали театри (1968) ва б. театрлар мавжуд.

    Киноси. Биринчи бадиий фильм 1929 й. суратга олинган. «Баълабакка харо-балари остида» номли бадиий фильм, киножур.лар ва ҳужжатли фильмлар 20-а. нинг 30-й.ларида чет эл фирмалари буюртмаси б-н суратга олинган. 60-й.ларда «Баълабакка», «Ниер ист са-унд», «Аласрий» киностудиялари ташкил топди. Кейинги йилларда «Салом, муҳаббат!» (реж. М. Салмон), «Шайтон арава» (реж. Ж. Кан), «Қайрилган қанотлар» (реж. Ю. Маълуф), «Гунг ва муҳаббат» (реж. А. Баҳрий) каби фильмлар томошабинлар диққатига сазовор бўлди.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.