Liviya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–113-b. — ziyouz.com
Liviya LIVIYA, Liviya Arab Sotsialistik Xalq Jamahiriyasi (Al-Jamahiriya al-Arabiya al-Libiya aş-Şa'biya al-Iştirokiya) — Şim. Afrikadagi davlat. Mayd. 1759,5 ming km2. Aholisi 5,2 mln. kişi (2001). Poytaxti — Tripoli ş. Ma'muriy jihatdan 13 viloyat (baladiyya)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. L. — jamahiriya (xalq ommasi davlati). Konstitutsiyasi yöq. Raxbar organ — Inqilobiy (Tarixiy) rahbariyat. Qonun çiqaruvçi organ — umumiy xalq kongressi. Ijroçi hokimiyat — hukumat vazifasini bajaruvçi Oliy Xalq qömitasi. Davlat boşliği — L. inqilobi rahbari, L. Arab Sotsialistik Xalq Jamahiriyasi boşliği Muammar Qazzofiy (Kaddafiy).
Tabiati. L. hududining 98% subtropik çala çöl (şim.da) va tropik çöldan (jan.da) iborat. Qirğoq çiziği nisbatan tekis. Eng katta va yagona qöltiği — Sidra. L. yer yuzasining köp qismi plato (bal. 200—600 m). Jan.da Tibasti toğligining tarmoqlari (bal. 2286 m gaça) bor. Mamlakatning şarqiy kismini Liviya nuli egallagan. Geologik jihatdan L. hududi Afrika platformasi şim. yon bağrining bir qismidan iborat. Tokembriy kristalli jinslar yer yuziga çiqib yotadi. Soyliklar çökindi jinslar b-n tulgan. L.ning markaziy qismida yoş vulkan jinslari köp. Yuqori bör — paleogen yotqiziqlari orasida neft konlari bor; gaz, temir rudasi, fosforit va b. qazilma boyliklar ham mavjud.
Iqlimi tropik, çölga xos iqlim. T-ralarning mavsumiy va sutkalik farqi katta. Mamlakat şim.da subtropik iqlim, Örta dengizga xos. Yanv.ning örtaça t-rasi şim.da 11 — 12° va jan.da 15—18° gaça, iyulniki şim.da 27—29° va jan.da 32—35°gaça, eng yuqori t-ra (50° dan oşadi) Liviya çölining markazida. Yillik yoğin mamlakat şim.da 250—350 mm dan (Tripolida) 400—625 mm gaça (Kirenaikada). Issiq va kuruq hamsin şamoli esib turadi. Doim oquvçi daryolari yöq. Yer osti suvlari yuza joylaşgan yerlarda vohalar bor. Kuruqözanli vodiy köp.
Sohildagi böz va böz-jigarrang tuproqli yerlarda akatsiya, tamariks, makvis, kedr, sarv; jan.roqda dağal ut va buta usadi. Çul qismida ösimlik juda siyrak.
Hayvonot dunyosi, asosan, sudralib yuruvçilar (ilon, kaltakesak)dan iborat; çayon kup. Şim.da sirtlon, kaş-qir, tulki, quyon uçraydi. Vodiylarda kuşlar bor. Milliy bogi — Kuf.
Aholisining 98% arablar. Barbar, tuareg va tubular, yirik şaxarlarida yevropalik (asosan, italyan)lar ham yaşaydi. Rasmiy til — arab tili. Davlat dini — islom (musulmonlarning aksari sunna mazhabida). 90% aholi mamlakatning şim. qismida, çölda siyrak, bir qismi köçmançi. Ahrlining 82% şaharlarda yaşaydi (1990). Yirik şaxarlari: Tripoli va Binğozi.
Tarixi. L. hududida odam qadimdan yaşab keladi. Ming yillar davomida ibtidoiy jamoa tuzumi xukm surgan. Mil.av. 1-ming yillikning 1-yarmida L. ğarbida Leptis-Magna, Sabrata va Ea degan Finikiya manzilgoxlari vujudga keldi. 7-a.da L. şarqida yunonlarning şaharçalari paydo böldi. Şulardan muximi Kirena. Keyinçalik L. hududining bir qismi Kirenaika deb yuritildi. Mil. av. 5-a. örtalarida L.ning ğarbiy qismi Karfagen qöl ostiga ötdi. Mil. av. 6-a. oxiri va 5-a. boşlarida Kirenaikaning bir qismini Axomaniylar davlati, keyinçalik makedoniyalik Aleksandr qöşinlari bosib oldi. Mil. av. 2-a.da uni Rim egallagan. 6-a.dan L. Vizantiya tarkibiga kirdi. 7-a.da L. Arab xalifaligiga qöşib olingan. L.ga juda köp arab qabilalari köçirib keltirilişi natijasida mahalliy aholi arablar b-n çatişib ketgan. Islom dini keng tarkalgan.
L. 16-a.dan 1912 y.gaça Usmonli turk saltanati tarkibida böldi (faqat 1711 — 1835 y.lari L.ni mahalliy Karamanli sulolasi boşqardi). 1911 — 12 y.lardagi Italiya-Turkiya uruşidan söng L.ning sohil böyi hududlarini Italiya egalladi. Mahalliy aholi Italiya mustamlakaçilariga qattiq qarşilik körsatdi. 1-jahon uruşi davrida Italiya öz qöşinlarining bir qismini L.dan olib çiqib ketişga majbur böldi. Italiya qöl ostida faqat Hims, Tripoli va Binğozi ş.lari qoldi. Bu vaqtda Kirenaika hududi Sanusiya tariqati qöl ostida edi. 1918 y. Tripolitaniya respublikasi e'lon qilindi. Italiya hukumati öz mustamlakalaridan ajralib qolişdan qörqib, Sanusiya tariqati boşliği Idris as-Sanusiyni Kirenaika hukmdori deb tan olişga, Tripolitaniya respublikasiga muxtoriyat huquqi berişga majbur böldi. 1922 y. Idris as-Sanusiy Kirenaika va Tripolitaniya amiri deb e'lon qilindi. Italiyada hokimiyat faşistlar qöliga ötgaç (1922), L.ni butunlay böysundiriş uçun uruş harakatlari yana boşlab yuborildi. Mahalliy aholi köplab qatl qilindi. Juda köp yerlar italyan kelgindilariga bölib berildi. Iqtisodiyotning barça tarmoqlari ustidan Italiya nazorati örnatildi. Bunga qarşi L.da ozodlik harakati yanada avj olib ketdi. Italiya qiyinçilik b-n Tripolitaniya (1928), Fetssan (1930)ni bosib oldi. 1939 y.ga kelibgina Kirenaika, Tripolitaniya va Fetssan Italiya tarkibiga kiritildi.
2-jahon uruşi davrida Italiya mustamlakalarini kengaytiriş uçun L.dan baza sifatida foydalanişga urindi. L.da harbiy bazalar, katta toş yöllar qurildi, portlar qayta tiklandi, mustamlaka qöşinlari tuzildi. 2-jahon uruşida faşist qöşinlari mağlubiyatga uçray boşlagaç, Italiya-Germaniya qöşinlari L.dan butunlay olib çiqildi. 1942 y. oxiri — 1943 y. boşida esa fransuz askarlari Fetssanni, ingliz askarlari Kirenaika va Tripolitaniyani egalladi. Şu vaqtdan L. Buyuk Britaniya va Fransiya harbiy ma'muriyati qul ostiga ötdi.
L. takdiri haqidagi masala dastlab 1945—48 y.larda Taşqi işlar vazirlari kengaşi (2-jahon uruşidan keyin yaraş bitimlarini tayyorlaş maqsadida ta'sis etilgan xalqaro organ)da, söngra BMTda muhokama qilindi.
1949 y. noyab.da BMT Boş Assambleyasi L.ga 1952 y. 1 yanv.dan mustaqillik beriş töğrisida qaror qabul qildi. 1950 y.da çaqirilgan Milliy ta'sis majlisi L. konstitutsiyasini qabul qildi. 1951 y. 24 dek.da mustaqil L. Qöşma Podşohligi (tarkibida Kirenaika, Tripolitaniya, Fetssan vilo-yatlari bölgan federatsiya) tuzilganli-gi e'lon qilindi.
1963 y.da L. unitar davlat deb e'lon qilindi. Ayollarga saylov huquqi berildi. Mamlakatning iqtisodiy va siyosiy hayoti hamon yirik zamindorlar, qabila şayxlari qölida edi. Demokratik harakatlar qattiqqöllik b-n bostirilar edi.
1969 y. 1 sent.da yaşirin siyosiy taşkilot a'zolari — yeş armiya ofitserlari guruhi monarxiyani ağdarib taşlab, L. Arab Respublikasi (LAR) tuzilganligini e'lon qildilar. Mamlakatni boşqariş Inqilobiy qömondonlik qömitasi qöliga ötdi. L.da «Liviya islom sotsializmi» qurilişi e'lon qilindi. 1970 y.da barça çet davlatlarning harbiy bazalari LAR hududidan çiqarib yuborildi. 1972 y.da mamlakatda yagona siyosiy taşkilot — Arab Sotsialistik Ittifoqi tuzildi. 1977 y.da «Xalq hokimiyati» tartiboti e'lon qilindi, mamlakatning nomi özgartirilib, L. Arab Sotsialistik Xalq Jamahiriyasi deb ataldi. Oliy xalq kongressining 1979 y. 1—2 martdagi favqulodda sessiyasi qarori b-n Muammar Qazzofiy rasmiy ravişda davlat hokimiyat tizimidan taşqari turuvçi, amalda esa rahbar organ bölmiş Inqilob rahbariyati boşliği bölib qoldi. L. 1955 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 1 sent. — Inqilob Kuni (1969).
L.da Siyosiy partiyalar yöq. L. Jamahiriyasi işlab çiqaruvçilar kasaba kongresslari uyuşmasi umumiy kongressi 1972 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. L. rivojlanayotgan mamlakatlar qatoriga kiradi. Iqtisodiyotning asosi — neft qazib çiqariş va uni qayta işlaş sanoati. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 35,6%, q.x. ning uluşi 5,5% (1989).
Sanoati neft va gaz konlari, neftni qayta işlaş, sement, metallurgiya, oziq-ovqat (zaytun moyi, meva va baliq konservalari, tamaki mahsulotlari), töqimaçilik (jun gazlama), könçilik korxonalaridan iborat, bir neça elektr st-yalari bor. Yiliga örtaça 9,8 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Sanoat korxonalarining köpçiligi Tripoli, Binğozi va b. şa-harlarda joylaşgan. Misurotada yirik metallurgiya majmuasi, boşqa şaharlarda quvur, elektr simlari işlab çiqaruvçi korxonalar, traktor va avtomobil yiğuvçi z-dlar bor. Hunarmandçilik rivojdangan.
Qişloq xöjaligiga yaroqli yerlar örmonlar b-n birga 4,2 mln.ga (2%). Asosiy ekinlari: arpa va buğdoy. Sabzavot, meva (apelsin, mandarin, xurmo, uzum), yer yonğoq, zaytun, tamaki ham yetiştiriladi. L. Sahroi Kabiridagi aholining asosiy maşğuloti — çorvaçilik. Qöy, eçki, qoramol, tuya, yilqi, eşak boqiladi. Sohil yaqinidagi suvda baliq va dengiz jonivorlari ovlanadi.
Transporti. L. da t. y. yöq. Avtomobil transportining ahamiyati katta, uning uz. — 28 ming km, neft quvurlarining uz. — 3,4 ming km. Eksport qilinadigan neft va çetdan keltiriladigan yuklar dengiz transpor-tida taşiladi. Dengiz flotida 26 kema, şu jumladan, 12 tanker bor. Yirik portlari: Tripoli va Binğozi. Tripoli, Binğozi va Sabha ş.larida xalqaro aeroportlar bor.
L. çetga neft va neft mahsulotlari, şuningdek, gaz, sitrus mevalar, teri, kimyoviy mahsulotlar va b. çikaradi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, oziq-ovqat, ma'danli öğit, quriliş materiallari va b. keltiradi. Taşqi savdoda Italiya, Germaniya, Ispaniya, Fransiya, Yaponiya, Koreya b-n hamkorlik qiladi. Pul birligi — Liviya dinori.
Tibbiy xizmati. Şifokorlar Bingozidagi un-tning tibbiyot f-tida, örta malakali tibbiyot xodimlari maxsus maktablarda tayyorlanadi. Tibbiy xizmat tizimi asosan davlat qaramoğida.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1975 y.dan 6 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalar va ösmirlar uçun majburiy ta'lim joriy etilgan. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 6 y., örta maktabda 6 y. Barça bosqiçlardagi ta'lim — bepul. L.da 10 un-t, 17 oliy öquv yurti, 14 i.t. markazi bor. 1975 y.da Afrikadagi eng yirik neft tadqiqotlari lab. taşkil etilgan. Tripolida Davlat kutubxonasi (1917) va un-t kutubxonasi, Binğozida Xalq kutubxonasi, Binğozi unti kutubxonasi bor. Tripolida arxeologiya, etn., islom, tabiat tarixi muzeylari, Leptis-Magna, Sabrata va b. şaharlarda qad. tarix muzeylari mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. L .da naşr etiladigan yirik gaz. va jur.lar: «Al-Fajr al-Jadid» («Yangi tong», arab tilidagi kundalik gaz., 1978 y.dan), «Al-Jamahiriya» (arab tilidagi haftalik gaz., 1980 y.dan), «Az-Zahf al-Axdar» («Yaşil hujum», arab tilidagi haftalik gaz., 1980 y.dan), «Al-Muntijun» («Işlab çiqaruvçi», arab tilidagi haftalik gaz., 1978 y.dan), «Jeyş aş-Şa'b» («Xalq armiyasi», arab tilidagi oylik jur., 1971 y.dan). Jamahiriya axborot agentligi (JANA) — rasmiy axborot mahkamasi bölib, 1965 y.dan faoliyat körsatadi. Radioeşittiriş korporatsiyasi 1957 y.da tuzilgan. Telekörsatuv xizmati 1968 y.da taşkil etilgan.
Adabiyoti. Arab istilosidan söng 7-a, 8-a. boşlarida L.da adabiyot umumarab madaniyati asosida rivojlandi.
Ammo 16-a.dan L. adabiyoti tuşkunlikka uçradi, 17—18-a.larda Umar al-Farid, Ahmad al-Bahluliy kabi şoirlar kad. arab şe'riyati an'analarini davom ettirdilar. 19-a. oxirida arab mamlakatlarida vujudga kelgan mada-niy uyğoniş harakati 20-a.ning 1-yar-migaça L.ga ham ta'sir ötkazdi. Bu davrda ozodlik, ma'rifat va ijtimoiy mavzular L.ning mumtoz şe'riyati uçun muhim böldi. Ahmad aş-Şarif, Mustafo bin Zikriy, Sulaymon al-Baruniy va b. şoirlar qasidalarida mustamlakaçilarga qarşi kuraş mavzui keng ifoda etildi. Ahmad Rafiq al-Mahdum, Ibrohim al-Usta Umar kabi şoirlarning 30—40-y.lardagi asarlari xalqning Italiya bosqinçilariga qarşi kuraşiga bağişlandi. L. mustaqillikka erişgandan söng adabiyot maydoniga Ali Sidqi Abdulqodir, Ahmad Fuod Şinnib, Ali ar-Ruqayn va b. şoirlar kelib qöşildi. 40—50-y.larda hikoyanavislik yuzaga keldi. Uning boş mavzui — çinakam mustaqillik va ijtimoiy tenglik uçun kuraşdan iborat böldi. Mustafo al-Misuratiy, Abu Harrus, Muhammad Afif, Tolib ar-Roviy kabi yozuvçilar öz asarlariga oddiy xalq vakillari — badaviylar, baliqçilar, fallohlar va hunarmandlarni boş qahramon qilib oldilar. Keyingi yillarda Jum'a al-Faroniy, Ahmad an-Nuayriy, Abdulhafiz al-Mayar kabi şoir va yozuvçilar adabiyot maydoniga kirib keldilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati qad. Neolit davriga mansub qoyaga işlangan rasmlar (fil, bizon ovi manzarasi) topilgan. Finikiya san'ati yodgorliklari (mil. av. 1-ming yillik) orasida loydan işlangan haykallar, qora lok b-n har xil gul va suratlar so-lingan keramika buyumlari, şişa idişlar uçraydi. Mozaika va haykallar b-n bezatilgan Yunon, Qad. Rim, Vizantiya inşootlarining vayronalari saqlangan. Arab istilosi (7-a. oxiri, 8-a. boşlari)dan keyin tor köçali, 1 va 2 qavatli yassi tomli, hovlili uylar qurilgan, 18—19-a.larda koşin va öyma naqşlar b-n bezatilgan köp gumbazli maçitlar paydo böldi. Italiya xukmronligi yillarida (1912— 43) şaharlarda yev-ropaça kvartallar barpo etildi. L. mu-staqillikka erişgaç, maktab, kasalxona, turar joy va ma'muriy binolar zamonaviy tipda qurila boşladi. Geometrik şakllardagi naqşlar b-n bezatilgan gilamlar, bosma yoki kaştali çarm va öymakorlik, zargarlik buyumlari xalq amaliy san'ati qad. an'analarga boyligidan dalolat beradi.
Musiqasi. L. va qöşni Mağrib mamlakatlarining musiqasi köp asrlar davomida özaro hamohang rivojlanib keldi. Şu sababli mazkur mamlakatning musiqa madaniyati (musiqa asboblari, janrlari, parda ölçovlari) muştarakdir. L. musiqasi tarixiga oid ma'lumotlar deyarli yöq. Mamlakat tub aholisi — barbarlar musiqasida ohang, şe'r va raqs özaro qovuşib ketgan. Surnay, rubob, ud, qonun, tor kabi çolğu asboblari keng yoyilgan. Azon aytiş, Qur'on suralarini öqişda aloxida musiqiy ohang beriladi. Maqamlar tizimi ham rivojlangan.
19-a. oxiri va 20-a. boşlarida Yevropa musiqasi ta'sir eta boşladi. Konsert ijroçiligi, estrada musiqasi kabi yangi şakllar paydo böldi. Mustaqillikka erişilgaç (1951), musikaga e'tibor kuçaydi. Teatr va musiqa işlari boş boşqarmasi tuzildi (1973). Milliy folklor ansambli şuxrat qozondi. Tripolidagi san'at va hunarmandçilik maktabi, Binğozidagi un-tda musika kadrlari tayyorlanadi.
Teatri. Xalq tomoşa an'analariga aylanib qolgan «Fonusxayol», qöğirçoq teatrlari va öziga xos oğzaki jur. (koniakl axborot) L.da zamonaviy te-atrning paydo bölişida muhim rol öynadi. 1935 y. Darnada Muhammad Abulhodi birinçi teatr truppasini tuzdi va bu truppa Misr, Yevropa teatri san'ati ta'sirida rivojlandi. L. mustaqillik yillarida qator havaskorlik tögaraklari va professional uyuşmalar: milliy musikali drama truppasi, Abdulhamid al-Mijrob rahbarligida Tripolidagi «Al-Amal», Misurotadagi «At-Toj-al-Fiddi» va b. paydo böldi. 1951 y. Mustafo Muhammad Lamir Milliy teatr uyuşmasi (aktyor va dramaturglar birlaşmasi) — birinçi L. teatrini tuzdi. Bu teatr re-pertuaridan Molyer, N. V. Gogol, hoz. zamon Misr va L. dramaturglari asarlari mustahkam örin oldi. Keyingi yillarda bir qança xalq musiqa-raqs guruxlari işlay boşladi. 1963 y. Tripolida musiqa-drama bilim yurti taşkil etildi. Binğozida xalq teatri truppasi, Tripoli va Darna ş.larida milliy teatrlar mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИВИЯ, Ливия Араб Социалистик Халқ Жамаҳирияси (Ал-Жамаҳирия ал-Арабия ал-Либия аш-Шаъбия ал-Иштирокия) — Шим. Африкадаги давлат. Майд. 1759,5 минг км2. Аҳолиси 5,2 млн. киши (2001). Пойтахти — Триполи ш. Маъмурий жиҳатдан 13 вилоят (баладиййа)га бўлинади.
Давлат тузуми. Л. — жамаҳирия (халқ оммаси давлати). Конституцияси йўқ. Рахбар орган — Инқилобий (Тарихий) раҳбарият. Қонун чиқарувчи орган — умумий халқ конгресси. Ижрочи ҳокимият — ҳукумат вазифасини бажарувчи Олий Халқ қўмитаси. Давлат бошлиғи — Л. инқилоби раҳбари, Л. Араб Социалистик Халқ Жамаҳирияси бошлиғи Муаммар Қаззофий (Каддафий).
Табиати. Л. ҳудудининг 98% субтропик чала чўл (шим.да) ва тропик чўлдан (жан.да) иборат. Қирғоқ чизиғи нисбатан текис. Энг катта ва ягона қўлтиғи — Сидра. Л. ер юзасининг кўп қисми плато (бал. 200—600 м). Жан.да Тибасти тоғлигининг тармоқлари (бал. 2286 м гача) бор. Мамлакатнинг шарқий кисмини Ливия нули эгаллаган. Геологик жиҳатдан Л. ҳудуди Африка платформаси шим. ён бағрининг бир қисмидан иборат. Токембрий кристалли жинслар ер юзига чиқиб ётади. Сойликлар чўкинди жинслар б-н тулган. Л.нинг марказий қисмида ёш вулкан жинслари кўп. Юқори бўр — палеоген ётқизиқлари орасида нефть конлари бор; газ, темир рудаси, фосфорит ва б. қазилма бойликлар ҳам мавжуд.
Иқлими тропик, чўлга хос иқлим. Т-раларнинг мавсумий ва суткалик фарқи катта. Мамлакат шим.да субтропик иқлим, Ўрта денгизга хос. Янв.нинг ўртача т-раси шим.да 11 — 12° ва жан.да 15—18° гача, июлники шим.да 27—29° ва жан.да 32—35°гача, энг юқори т-ра (50° дан ошади) Ливия чўлининг марказида. Йиллик ёғин мамлакат шим.да 250—350 мм дан (Триполида) 400—625 мм гача (Киренаикада). Иссиқ ва куруқ ҳамсин шамоли эсиб туради. Доим оқувчи дарёлари йўқ. Ер ости сувлари юза жойлашган ерларда воҳалар бор. Куруқўзанли водий кўп.
Соҳилдаги бўз ва бўз-жигарранг тупроқли ерларда акация, тамарикс, маквис, кедр, сарв; жан.роқда дағал ут ва бута усади. Чул қисмида ўсимлик жуда сийрак.
Ҳайвонот дунёси, асосан, судралиб юрувчилар (илон, калтакесак)дан иборат; чаён куп. Шим.да сиртлон, каш-қир, тулки, қуён учрайди. Водийларда кушлар бор. Миллий боги — Куф.
Аҳолисининг 98% араблар. Барбар, туарег ва тубулар, йирик щахарларида европалик (асосан, итальян)лар ҳам ящайди. Расмий тил — араб тили. Давлат дини — ислом (мусулмонларнинг аксари сунна мазҳабида). 90% аҳоли мамлакатнинг шим. қисмида, чўлда сийрак, бир қисми кўчманчи. Аҳрлининг 82% шаҳарларда яшайди (1990). Йирик шахарлари: Триполи ва Бинғози.
Тарихи. Л. ҳудудида одам қадимдан яшаб келади. Минг йиллар давомида ибтидоий жамоа тузуми хукм сурган. Мил.ав. 1-минг йилликнинг 1-ярмида Л. ғарбида Лептис-Магна, Сабрата ва Эа деган Финикия манзилгохлари вужудга келди. 7-а.да Л. шарқида юнонларнинг шаҳарчалари пайдо бўлди. Шулардан мухими Кирена. Кейинчалик Л. ҳудудининг бир қисми Киренаика деб юритилди. Мил. ав. 5-а. ўрталарида Л.нинг ғарбий қисми Карфаген қўл остига ўтди. Мил. ав. 6-а. охири ва 5-а. бошларида Киренаиканинг бир қисмини Ахоманийлар давлати, кейинчалик македониялик Александр қўшинлари босиб олди. Мил. ав. 2-а.да уни Рим эгаллаган. 6-а.дан Л. Византия таркибига кирди. 7-а.да Л. Араб халифалигига қўшиб олинган. Л.га жуда кўп араб қабилалари кўчириб келтирилиши натижасида маҳаллий аҳоли араблар б-н чатишиб кетган. Ислом дини кенг таркалган.
Л. 16-а.дан 1912 й.гача Усмонли турк салтанати таркибида бўлди (фақат 1711 — 1835 й.лари Л.ни маҳаллий Караманли сулоласи бошқарди). 1911 — 12 й.лардаги Италия-Туркия урушидан сўнг Л.нинг соҳил бўйи ҳудудларини Италия эгаллади. Маҳаллий аҳоли Италия мустамлакачиларига қаттиқ қаршилик кўрсатди. 1-жаҳон уруши даврида Италия ўз қўшинларининг бир қисмини Л.дан олиб чиқиб кетишга мажбур бўлди. Италия қўл остида фақат Ҳимс, Триполи ва Бинғози ш.лари қолди. Бу вақтда Киренаика ҳудуди Санусия тариқати қўл остида эди. 1918 й. Триполитания республикаси эълон қилинди. Италия ҳукумати ўз мустамлакаларидан ажралиб қолишдан қўрқиб, Санусия тариқати бошлиғи Идрис ас-Санусийни Киренаика ҳукмдори деб тан олишга, Триполитания республикасига мухторият ҳуқуқи беришга мажбур бўлди. 1922 й. Идрис ас-Санусий Киренаика ва Триполитания амири деб эълон қилинди. Италияда ҳокимият фашистлар қўлига ўтгач (1922), Л.ни бутунлай бўйсундириш учун уруш ҳаракатлари яна бошлаб юборилди. Маҳаллий аҳоли кўплаб қатл қилинди. Жуда кўп ерлар итальян келгиндиларига бўлиб берилди. Иқтисодиётнинг барча тармоқлари устидан Италия назорати ўрнатилди. Бунга қарши Л.да озодлик ҳаракати янада авж олиб кетди. Италия қийинчилик б-н Триполитания (1928), Феццан (1930)ни босиб олди. 1939 й.га келибгина Киренаика, Триполитания ва Феццан Италия таркибига киритилди.
2-жаҳон уруши даврида Италия мустамлакаларини кенгайтириш учун Л.дан база сифатида фойдаланишга уринди. Л.да ҳарбий базалар, катта тош йўллар қурилди, портлар қайта тикланди, мустамлака қўшинлари тузилди. 2-жаҳон урушида фашист қўшинлари мағлубиятга учрай бошлагач, Италия-Германия қўшинлари Л.дан бутунлай олиб чиқилди. 1942 й. охири — 1943 й. бошида эса француз аскарлари Феццанни, инглиз аскарлари Киренаика ва Триполитанияни эгаллади. Шу вақтдан Л. Буюк Британия ва Франция ҳарбий маъмурияти қул остига ўтди.
Л. такдири ҳақидаги масала дастлаб 1945—48 й.ларда Ташқи ишлар вазирлари кенгаши (2-жаҳон урушидан кейин яраш битимларини тайёрлаш мақсадида таъсис этилган халқаро орган)да, сўнгра БМТда муҳокама қилинди.
1949 й. нояб.да БМТ Бош Ассамблеяси Л.га 1952 й. 1 янв.дан мустақиллик бериш тўғрисида қарор қабул қилди. 1950 й.да чақирилган Миллий таъсис мажлиси Л. конституциясини қабул қилди. 1951 й. 24 дек.да мустақил Л. Қўшма Подшоҳлиги (таркибида Киренаика, Триполитания, Феццан вило-ятлари бўлган федерация) тузилганли-ги эълон қилинди.
1963 й.да Л. унитар давлат деб эълон қилинди. Аёлларга сайлов ҳуқуқи берилди. Мамлакатнинг иқтисодий ва сиёсий ҳаёти ҳамон йирик заминдорлар, қабила шайхлари қўлида эди. Демократик ҳаракатлар қаттиққўллик б-н бостирилар эди.
1969 й. 1 сент.да яширин сиёсий ташкилот аъзолари — еш армия офицерлари гуруҳи монархияни ағдариб ташлаб, Л. Араб Республикаси (ЛАР) тузилганлигини эълон қилдилар. Мамлакатни бошқариш Инқилобий қўмондонлик қўмитаси қўлига ўтди. Л.да «Ливия ислом социализми» қурилиши эълон қилинди. 1970 й.да барча чет давлатларнинг ҳарбий базалари ЛАР ҳудудидан чиқариб юборилди. 1972 й.да мамлакатда ягона сиёсий ташкилот — Араб Социалистик Иттифоқи тузилди. 1977 й.да «Халқ ҳокимияти» тартиботи эълон қилинди, мамлакатнинг номи ўзгартирилиб, Л. Араб Социалистик Халқ Жамаҳирияси деб аталди. Олий халқ конгрессининг 1979 й. 1—2 мартдаги фавқулодда сессияси қарори б-н Муаммар Қаззофий расмий равишда давлат ҳокимият тизимидан ташқари турувчи, амалда эса раҳбар орган бўлмиш Инқилоб раҳбарияти бошлиғи бўлиб қолди. Л. 1955 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 1 сент. — Инқилоб Куни (1969).
Л.да Сиёсий партиялар йўқ. Л. Жамаҳирияси ишлаб чиқарувчилар касаба конгресслари уюшмаси умумий конгресси 1972 й.да тузилган.
Хўжалиги. Л. ривожланаётган мамлакатлар қаторига киради. Иқтисодиётнинг асоси — нефть қазиб чиқариш ва уни қайта ишлаш саноати. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 35,6%, қ.х. нинг улуши 5,5% (1989).
Саноати нефть ва газ конлари, нефтни қайта ишлаш, цемент, металлургия, озиқ-овқат (зайтун мойи, мева ва балиқ консервалари, тамаки маҳсулотлари), тўқимачилик (жун газлама), кўнчилик корхоналаридан иборат, бир неча электр ст-ялари бор. Йилига ўртача 9,8 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Саноат корхоналарининг кўпчилиги Триполи, Бинғози ва б. ша-ҳарларда жойлашган. Мисуротада йирик металлургия мажмуаси, бошқа шаҳарларда қувур, электр симлари ишлаб чиқарувчи корхоналар, трактор ва автомобиль йиғувчи з-длар бор. Ҳунармандчилик ривожданган.
Қишлоқ хўжалигига яроқли ерлар ўрмонлар б-н бирга 4,2 млн.га (2%). Асосий экинлари: арпа ва буғдой. Сабзавот, мева (апельсин, мандарин, хурмо, узум), ер ёнғоқ, зайтун, тамаки ҳам етиштирилади. Л. Саҳрои Кабиридаги аҳолининг асосий машғулоти — чорвачилик. Қўй, эчки, қорамол, туя, йилқи, эшак боқилади. Соҳил яқинидаги сувда балиқ ва денгиз жониворлари овланади.
Транспорти. Л. да т. й. йўқ. Автомобиль транспортининг аҳамияти катта, унинг уз. — 28 минг км, нефть қувурларининг уз. — 3,4 минг км. Экспорт қилинадиган нефть ва четдан келтириладиган юклар денгиз транспор-тида ташилади. Денгиз флотида 26 кема, шу жумладан, 12 танкер бор. Йирик портлари: Триполи ва Бинғози. Триполи, Бинғози ва Сабҳа ш.ларида халқаро аэропортлар бор.
Л. четга нефть ва нефть маҳсулотлари, шунингдек, газ, цитрус мевалар, тери, кимёвий маҳсулотлар ва б. чикаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, озиқ-овқат, маъданли ўғит, қурилиш материаллари ва б. келтиради. Ташқи савдода Италия, Германия, Испания, Франция, Япония, Корея б-н ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — Ливия динори.
Тиббий хизмати. Шифокорлар Бингозидаги ун-тнинг тиббиёт ф-тида, ўрта малакали тиббиёт ходимлари махсус мактабларда тайёрланади. Тиббий хизмат тизими асосан давлат қарамоғида.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 1975 й.дан 6 ёшдан 15 ёшгача бўлган болалар ва ўсмирлар учун мажбурий таълим жорий этилган. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 6 й., ўрта мактабда 6 й. Барча босқичлардаги таълим — бепул. Л.да 10 ун-т, 17 олий ўқув юрти, 14 и.т. маркази бор. 1975 й.да Африкадаги энг йирик нефть тадқиқотлари лаб. ташкил этилган. Триполида Давлат кутубхонаси (1917) ва ун-т кутубхонаси, Бинғозида Халқ кутубхонаси, Бинғози унти кутубхонаси бор. Триполида археология, этн., ислом, табиат тарихи музейлари, Лептис-Магна, Сабрата ва б. шаҳарларда қад. тарих музейлари мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Л .да нашр этиладиган йирик газ. ва жур.лар: «Ал-Фажр ал-Жадид» («Янги тонг», араб тилидаги кундалик газ., 1978 й.дан), «Ал-Жамаҳирия» (араб тилидаги ҳафталик газ., 1980 й.дан), «Аз-Заҳф ал-Ахдар» («Яшил ҳужум», араб тилидаги ҳафталик газ., 1980 й.дан), «Ал-Мунтижун» («Ишлаб чиқарувчи», араб тилидаги ҳафталик газ., 1978 й.дан), «Жейш аш-Шаъб» («Халқ армияси», араб тилидаги ойлик жур., 1971 й.дан). Жамаҳирия ахборот агентлиги (ЖАНА) — расмий ахборот маҳкамаси бўлиб, 1965 й.дан фаолият кўрсатади. Радиоэшиттириш корпорацияси 1957 й.да тузилган. Телекўрсатув хизмати 1968 й.да ташкил этилган.
Адабиёти. Араб истилосидан сўнг 7-а, 8-а. бошларида Л.да адабиёт умумараб маданияти асосида ривожланди.
Aммо 16-а.дан Л. адабиёти тушкунликка учради, 17—18-а.ларда Умар ал-Фарид, Аҳмад ал-Баҳлулий каби шоирлар кад. араб шеърияти анъаналарини давом эттирдилар. 19-а. охирида араб мамлакатларида вужудга келган мада-ний уйғониш ҳаракати 20-а.нинг 1-яр-мигача Л.га ҳам таъсир ўтказди. Бу даврда озодлик, маърифат ва ижтимоий мавзулар Л.нинг мумтоз шеърияти учун муҳим бўлди. Аҳмад аш-Шариф, Мустафо бин Зикрий, Сулаймон ал-Баруний ва б. шоирлар қасидаларида мустамлакачиларга қарши кураш мавзуи кенг ифода этилди. Аҳмад Рафиқ ал-Маҳдум, Иброҳим ал-Уста Умар каби шоирларнинг 30—40-й.лардаги асарлари халқнинг Италия босқинчиларига қарши курашига бағишланди. Л. мустақилликка эришгандан сўнг адабиёт майдонига Али Сидқи Абдулқодир, Аҳмад Фуод Шинниб, Али ар-Руқайн ва б. шоирлар келиб қўшилди. 40—50-й.ларда ҳикоянавислик юзага келди. Унинг бош мавзуи — чинакам мустақиллик ва ижтимоий тенглик учун курашдан иборат бўлди. Мустафо ал-Мисуратий, Абу Ҳаррус, Муҳаммад Афиф, Толиб ар-Ровий каби ёзувчилар ўз асарларига оддий халқ вакиллари — бадавийлар, балиқчилар, фаллоҳлар ва ҳунармандларни бош қаҳрамон қилиб олдилар. Кейинги йилларда Жумъа ал-Фароний, Аҳмад ан-Нуайрий, Абдулҳафиз ал-Майар каби шоир ва ёзувчилар адабиёт майдонига кириб келдилар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати қад. Неолит даврига мансуб қояга ишланган расмлар (фил, бизон ови манзараси) топилган. Финикия санъати ёдгорликлари (мил. ав. 1-минг йиллик) орасида лойдан ишланган ҳайкаллар, қора лок б-н ҳар хил гул ва суратлар со-линган керамика буюмлари, шиша идишлар учрайди. Мозаика ва ҳайкаллар б-н безатилган Юнон, Қад. Рим, Византия иншоотларининг вайроналари сақланган. Араб истилоси (7-а. охири, 8-а. бошлари)дан кейин тор кўчали, 1 ва 2 қаватли ясси томли, ҳовлили уйлар қурилган, 18—19-а.ларда кошин ва ўйма нақшлар б-н безатилган кўп гумбазли мачитлар пайдо бўлди. Италия хукмронлиги йилларида (1912— 43) шаҳарларда ев-ропача кварталлар барпо этилди. Л. му-стақилликка эришгач, мактаб, касалхона, турар жой ва маъмурий бинолар замонавий типда қурила бошлади. Геометрик шакллардаги нақшлар б-н безатилган гиламлар, босма ёки каштали чарм ва ўймакорлик, заргарлик буюмлари халқ амалий санъати қад. анъаналарга бойлигидан далолат беради.
Мусиқаси. Л. ва қўшни Мағриб мамлакатларининг мусиқаси кўп асрлар давомида ўзаро ҳамоҳанг ривожланиб келди. Шу сабабли мазкур мамлакатнинг мусиқа маданияти (мусиқа асбоблари, жанрлари, парда ўлчовлари) муштаракдир. Л. мусиқаси тарихига оид маълумотлар деярли йўқ. Мамлакат туб аҳолиси — барбарлар мусиқасида оҳанг, шеър ва рақс ўзаро қовушиб кетган. Сурнай, рубоб, уд, қонун, тор каби чолғу асбоблари кенг ёйилган. Азон айтиш, Қуръон сураларини ўқишда алохида мусиқий оҳанг берилади. Мақамлар тизими ҳам ривожланган.
19-а. охири ва 20-а. бошларида Европа мусиқаси таъсир эта бошлади. Концерт ижрочилиги, эстрада мусиқаси каби янги шакллар пайдо бўлди. Мустақилликка эришилгач (1951), мусикага эътибор кучайди. Театр ва мусиқа ишлари бош бошқармаси тузилди (1973). Миллий фольклор ансамбли шухрат қозонди. Триполидаги санъат ва ҳунармандчилик мактаби, Бинғозидаги ун-тда мусика кадрлари тайёрланади.
Театри. Халқ томоша анъаналарига айланиб қолган «Фонусхаёл», қўғирчоқ театрлари ва ўзига хос оғзаки жур. (кониакл ахборот) Л.да замонавий те-атрнинг пайдо бўлишида муҳим роль ўйнади. 1935 й. Дарнада Муҳаммад Абулҳоди биринчи театр труппасини тузди ва бу труппа Миср, Европа театри санъати таъсирида ривожланди. Л. мустақиллик йилларида қатор ҳаваскорлик тўгараклари ва профессионал уюшмалар: миллий мусикали драма труппаси, Абдулҳамид ал-Мижроб раҳбарлигида Триполидаги «Ал-Амал», Мисуротадаги «Ат-Тож-ал-Фидди» ва б. пайдо бўлди. 1951 й. Мустафо Муҳаммад Ламир Миллий театр уюшмаси (актёр ва драматурглар бирлашмаси) — биринчи Л. театрини тузди. Бу театр ре-пертуаридан Мольер, Н. В. Гоголь, ҳоз. замон Миср ва Л. драматурглари асарлари мустаҳкам ўрин олди. Кейинги йилларда бир қанча халқ мусиқа-рақс гурухлари ишлай бошлади. 1963 й. Триполида мусиқа-драма билим юрти ташкил этилди. Бинғозида халқ театри труппаси, Триполи ва Дарна ш.ларида миллий театрлар мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.