Lixtenşteyn

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 159–160-b. — ziyouz.com

Lixtenşteyn (Liechtenstein), Lixtenşteyn Knyazligi (Furstentum Liechtenstein)— Markaziy Yevropadagi davlat (knyazlik). Reyn daryosining öng sohilida, Avstriya b-n Şveysariya orasida joylaşgan. Mayd. 160 km2, aholisi 32,5 ming kişi (2001); köpçiligi lixtenşteynliklar (asli avstriyaliklar va şveysariyalik nemislar). Davlat tili — nemis tili. Hukmron dini — katolitsizm. Poytaxti — Vaduts ş. Yirik şaharlari: Şan, Balsers, Trizen. L. hududi ma'muriy jihatdan 11 jamoaga bölinadi. Davlat tuzumi. L. — konstitutsiyali monarxiya. Amaldagi konstitutsiyasi 1921 y. 5 okt.da kuçga kirgan (1938, 1939, 1965 va 1990 y.da özgartirişlar kiritilgan). Davlat boşliği — knyaz (1990 y.dan knyaz Xans Adam II fon Lixtenşteyn). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni knyaz va bir palatali parlament (landtag), ijroiya hokimiyatni hukumat — boş vazir, uning örinbosari va 3 a'zo amalga oşiradi.

Tabiati. L. hududining köp qismini Alp toğlarining tarmoqlari egallagan. Ğarbida Reyn vodiysi joylaşgan. Iqlimi mö'tadil, yillik yoğin — 700—1200 mm. Hududining 1/4 qismi örmon, asosan, qoraqarağay, qora qayin, eman ösadi. Toğlarda subalp va alp ötlokdari bor.

Tarixi. L. hududi rimliklar davrida Retsiya viloyatiga kirgan (mil. av. 15-y. dan). Ilk örta asrda Şvabiya gersogligining bir qismi. Keyinçalik bu yerda Vaduts grafligi (1342) va «Muqaddas Rim imperiyasi» tarkibidagi Şellenburg ölkasi taşkil topdi. 1699—1712 y.larda bu ölkani Avstriya knyazi Lixtenşteyn sotib oldi. 1719 y. Vaduts b-n Şellenberg birlaşib, Lixtenşteyn knyazligi vujudga keldi. 1806 y. L. Reyn ittifoqi, 1815— 66 y.larda Germaniya ittifoqi tarkibida. 1921 y.dan L. rasmiy jihatdan mustaqil davlat, amalda esa 1923 y.da tuzilgan bojxona ittifoqiga köra, Şveysariya içki iqtisodiy mintaqasi hisoblanadi. L.ning çet ellardagi diplomatiya va konsullik manfaatlarini Şveysariya himoya qiladi.

L. — 1990 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 14 fev. — knyaz tuğilgan kun (1945).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Taraqqiyparvar byurgerlar partiyasi, 1918 y. taşkil topgan; Vatandoşlar ittifoqi, 1936 y.da tuzilgan; Erkin röyxat, ekologiya partiyasi, 1985 y.da asos solingan. Mehnat-kaşlar ittifoqi kasaba uyuşmasi, 1936 y.da tuzilgan.

Xöjaligi. L. — industrial-agrar mamlakat. Mehnatga yaroqli aholining 45,2% sanoatda, 45% xizmat körsatiş tarmoğida band. Metallsozlik, priborsozlik, maşinasozlik (press va ştamplaş uskunalari, hisoblaş va aniq maşinalar, yuksak vakuumli texnika), kimyo-farmatsevtika, töqimaçilik, oziq-ovqat, yoğoçsozlik, kulolçilik korxonalari, çinnidan yasama toş tayyorlaş f-kasi, elektr st-yalari bor. Yiliga örtaça 153 mln. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Elektron texnika, mikroprotsessorlar i.ç., ay-niqsa, rivojlangan. Sanoat mahsulotining köp qismi eksport qilinadi. Q.x.da mehnatga layoqatli aholining atigi 2% band. Çorvaçilik, ayniqsa, sut-göşt yetiştiriş (q.x. mahsulotining 75%) ustun. Sabzavotçilik, boğdorçilik, tokçilikdan yuqori hosil olinadi. Avstriyadan Şveysariyaga boradigan t.y. va avtomobil yöllari L. orqali ötadi. L. — xalqaro moliya markazlaridan biri. Xorijiy sayyohlik rivojlangan. Pul birligi — Şveysariya franki.

Madaniyati. 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar öqişi majburiy. Öqiş muddati — boşlanğiç maktabda 5, töliq-siz örta maktabda 3, töliq örta maktab (gimnaziya) da 5 y. Gimnaziyada öqişni davom ettirmaydigan bolalar 8 y.lik xalq maktabida öqişga majbur. Davlat maktablari b-n birga xususiy maktablar ham bor. Oliy ma'lumot olmoqçi bölganlar çet ellarga, asosan, Avstriya, Germaniya va Şveysariyaga borib öqiydi. Vaduts ş.da keçki texnikum, musiqa maktabi, Davlat muzeyi bor. «Lixtenşteyner faterland» («Lixtenşteyn vatani», 1913 y.dan) va «Lixtenşteyner folsblat» («Lixtenşteyn xalq varaqasi», 1878 y.dan) gaz.lari naşr etiladi. Press-und informationsamt hukumat matbuot va axborot agentligi (1962) va Lixtenşteyn radiosi (1995) faoliyat körsatadi. L. hududida bir qança me'moriy yodgorliklar: Vaduts, Balsers va Nendeln atroflarida Rim istehkomlarining qoldiqlari, örta asr qasrlarining vayronalari saqlanib qolgan. Vaduts va Gutenberg qasrlari, Eşendagi çerkov, Trizen va Trizenbergdagi ibodatxonaçalar qayta tiklangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛИХТЕНШТЕЙН (Liechtenstein), Лихтенштейн Князлиги (Furstentum Liechtenstein)— Марказий Европадаги давлат (князлик). Рейн дарёсининг ўнг соҳилида, Австрия б-н Швейцария орасида жойлашган. Майд. 160 км2, аҳолиси 32,5 минг киши (2001); кўпчилиги лихтенштейнликлар (асли австрияликлар ва швейцариялик немислар). Давлат тили — немис тили. Ҳукмрон дини — католицизм. Пойтахти — Вадуц ш. Йирик шаҳарлари: Шан, Бальцерс, Тризен. Л. ҳудуди маъмурий жиҳатдан 11 жамоага бўлинади. Давлат тузуми. Л. — конституцияли монархия. Амалдаги конституцияси 1921 й. 5 окт.да кучга кирган (1938, 1939, 1965 ва 1990 й.да ўзгартиришлар киритилган). Давлат бошлиғи — князь (1990 й.дан князь Ханс Адам II фон Лихтенштейн). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни князь ва бир палатали парламент (ландтаг), ижроия ҳокимиятни ҳукумат — бош вазир, унинг ўринбосари ва 3 аъзо амалга оширади.

Табиати. Л. ҳудудининг кўп қисмини Альп тоғларининг тармоқлари эгаллаган. Ғарбида Рейн водийси жойлашган. Иқлими мўътадил, йиллик ёғин — 700—1200 мм. Ҳудудининг 1/4 қисми ўрмон, асосан, қорақарағай, қора қайин, эман ўсади. Тоғларда субальп ва альп ўтлокдари бор.

Тарихи. Л. ҳудуди римликлар даврида Реция вилоятига кирган (мил. ав. 15-й. дан). Илк ўрта асрда Швабия герцоглигининг бир қисми. Кейинчалик бу ерда Вадуц графлиги (1342) ва «Муқаддас Рим империяси» таркибидаги Шелленбург ўлкаси ташкил топди. 1699—1712 й.ларда бу ўлкани Австрия князи Лихтенштейн сотиб олди. 1719 й. Вадуц б-н Шелленберг бирлашиб, Лихтенштейн князлиги вужудга келди. 1806 й. Л. Рейн иттифоқи, 1815— 66 й.ларда Германия иттифоқи таркибида. 1921 й.дан Л. расмий жиҳатдан мустақил давлат, амалда эса 1923 й.да тузилган божхона иттифоқига кўра, Швейцария ички иқтисодий минтақаси ҳисобланади. Л.нинг чет эллардаги дипломатия ва консуллик манфаатларини Швейцария ҳимоя қилади.

Л. — 1990 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 14 фев. — князь туғилган кун (1945).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Тараққийпарвар бюргерлар партияси, 1918 й. ташкил топган; Ватандошлар иттифоқи, 1936 й.да тузилган; Эркин рўйхат, экология партияси, 1985 й.да асос солинган. Меҳнат-кашлар иттифоқи касаба уюшмаси, 1936 й.да тузилган.

Хўжалиги. Л. — индустриал-аграр мамлакат. Меҳнатга яроқли аҳолининг 45,2% саноатда, 45% хизмат кўрсатиш тармоғида банд. Металлсозлик, приборсозлик, машинасозлик (пресс ва штамплаш ускуналари, ҳисоблаш ва аниқ машиналар, юксак вакуумли техника), кимё-фармацевтика, тўқимачилик, озиқ-овқат, ёғочсозлик, кулолчилик корхоналари, чиннидан ясама тош тайёрлаш ф-каси, электр ст-ялари бор. Йилига ўртача 153 млн. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Электрон техника, микропроцессорлар и.ч., ай-ниқса, ривожланган. Саноат маҳсулотининг кўп қисми экспорт қилинади. Қ.х.да меҳнатга лаёқатли аҳолининг атиги 2% банд. Чорвачилик, айниқса, сут-гўшт етиштириш (қ.х. маҳсулотининг 75%) устун. Сабзавотчилик, боғдорчилик, токчиликдан юқори ҳосил олинади. Австриядан Швейцарияга борадиган т.й. ва автомобиль йўллари Л. орқали ўтади. Л. — халқаро молия марказларидан бири. Хорижий сайёҳлик ривожланган. Пул бирлиги — Швейцария франки.

Маданияти. 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар ўқиши мажбурий. Ўқиш муддати — бошланғич мактабда 5, тўлиқ-сиз ўрта мактабда 3, тўлиқ ўрта мактаб (гимназия) да 5 й. Гимназияда ўқишни давом эттирмайдиган болалар 8 й.лик халқ мактабида ўқишга мажбур. Давлат мактаблари б-н бирга хусусий мактаблар ҳам бор. Олий маълумот олмоқчи бўлганлар чет элларга, асосан, Австрия, Германия ва Швейцарияга бориб ўқийди. Вадуц ш.да кечки техникум, мусиқа мактаби, Давлат музейи бор. «Лихтенштейнер фатерланд» («Лихтенштейн ватани», 1913 й.дан) ва «Лихтенштейнер фольсблат» («Лихтенштейн халқ варақаси», 1878 й.дан) газ.лари нашр этилади. Пресс-унд информатионсамт ҳукумат матбуот ва ахборот агентлиги (1962) ва Лихтенштейн радиоси (1995) фаолият кўрсатади. Л. ҳудудида бир қанча меъморий ёдгорликлар: Вадуц, Бальцерс ва Нендельн атрофларида Рим истеҳкомларининг қолдиқлари, ўрта аср қасрларининг вайроналари сақланиб қолган. Вадуц ва Гутенберг қасрлари, Эшендаги черков, Тризен ва Тризенбергдаги ибодатхоначалар қайта тикланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.