Lizosoma
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 118-b. — ziyouz.com
Lizosoma (lizo... va ...soma) — hujayra organoidi, hujayra içida oziq xazm bölişini ta'minlaydi. Zam-buruğlar va hayvonlar hujayrasida böladi. Şakli pufakçaga öxşaş, bir membranali, diametri 0,2—0,8 mkm. Membranasi va matriksida 20 dan ortiq gidrolitik fermentlar (fosfataza, nukleazalar, katepsin, kollagenaza, glyukuronidaza, glyukozidaza va b.) bor. Fermentlari kuçsiz kislotali muhitda faol. Hujayrada önlab L. bor. Golji apparatida hosil böladi. Dastlab fermentlari passiv bölib, bir-lamçi L. endotsitoz pufakçalar (fagosomalar) b-n qöşilgaç, ularning fermentlari faollaşadi va yutilgan oziq moddalar hazm böla boşlaydi, ya'ni ikkilamçi L. — hazm vakuollari şakllanadi. L.-hujayraning özini hazm qiladigan bölsa (avtoliz) avtofagirlovçi vakuollar (avtofagosomalar, sitolizosomalar) deyiladi. L. yaxlit xujayra yoki hujayra oraliği moddalarini çiqarib taşlaş (itbaliqlar dumining sörilib ketişi, toğay örnida suyak hosil bölişi, yalliğlangan joydagi töqimalarning yemirilişi)da ham iştirok etişi mumkin. Ikkilamçi L.larda oziq moddalarning çala parçalanib, qoldiq moddalarning töplanib borişi hujayraning qariganligini körsatadi. Ösimlik hujayrasida L.lar topilmagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛИЗОСОМА (лизо... ва ...сома) — ҳужайра органоиди, ҳужайра ичида озиқ хазм бўлишини таъминлайди. Зам-буруғлар ва ҳайвонлар ҳужайрасида бўлади. Шакли пуфакчага ўхшаш, бир мембранали, диаметри 0,2—0,8 мкм. Мембранаси ва матриксида 20 дан ортиқ гидролитик ферментлар (фосфатаза, нуклеазалар, катепсин, коллагеназа, глюкуронидаза, глюкозидаза ва б.) бор. Ферментлари кучсиз кислотали муҳитда фаол. Ҳужайрада ўнлаб Л. бор. Голжи аппаратида ҳосил бўлади. Дастлаб ферментлари пассив бўлиб, бир-ламчи Л. эндоцитоз пуфакчалар (фагосомалар) б-н қўшилгач, уларнинг ферментлари фаоллашади ва ютилган озиқ моддалар ҳазм бўла бошлайди, яъни иккиламчи Л. — ҳазм вакуоллари шаклланади. Л.-ҳужайранинг ўзини ҳазм қиладиган бўлса (автолиз) автофагирловчи вакуоллар (автофагосомалар, цитолизосомалар) дейилади. Л. яхлит хужайра ёки ҳужайра оралиғи моддаларини чиқариб ташлаш (итбалиқлар думининг сўрилиб кетиши, тоғай ўрнида суяк ҳосил бўлиши, яллиғланган жойдаги тўқималарнинг емирилиши)да ҳам иштирок этиши мумкин. Иккиламчи Л.ларда озиқ моддаларнинг чала парчаланиб, қолдиқ моддаларнинг тўпланиб бориши ҳужайранинг қариганлигини кўрсатади. Ўсимлик ҳужайрасида Л.лар топилмаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.