Lok
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172-b. — ziyouz.com
Lok (nem. Lack), lak — sirtga surtilganda qotib, yaltiroq qattiq parda hosil qiluvçi organik moddalar aralaşmasi, suyuqliklar. Tarkibida parda hosil qiluvçi va erituvçi moddalardan taşqari, köpinça, plastifikatorlar, katalizatorlar va parda hosil bölişini tezlatadigan moddalar (metall tuzlari, organik peroksidlar) bor. L. sifati uning rangi, tozaligi, yopişqoqligi, parda hosil qiluvçi (uçmaydigan) moddalar miqdoriga, quriş tezligiga, hosil bölgan pardaning yaltirokligi, qattiqligi, elastikligi, çöziluvçanligiga, şuningdek, işqalanişga, zarbaga, atmosfera va agressiv muhit ta'siriga çidamliligi, suv va gaz ötkazmasligiga qarab belgilanadi. Elektroizolyatsion L. pardasi teşuvçi kuçlanişga, soliştirma va hajmiy qarşiligiga, soliştirma sirt qarşiligi va dielektrik sarf (yöqotiş) miqdoriga qarab ham baholanadi. Sirtga L. çutka, jöva b-n surkaladi, purkaladi yoki böyaladigan buyum L.ga botiriladi, ba'zan L. buyumga quyiladi. L.ning xususiyati va buyumlarning turiga qarab böyaşning ma'qul usuli tanlanadi.
L. parda hosil qiluvçi moddaning kimyoviy tabiatiga köra, 3 ga bölinadi: moyli L., smolali L., efirotsellyulozaL. Moyli loklar—ösimlik yoğlari va tabiiy yoki sintetik smolalar aralaşmasi bölib, ularni turli usullar b-n surtiş mumkin. Moyli L.ni oliş 4 bosqiç (moyni tayyorlaş; smolani eritiş, L. asosini oliş va unga erituvçi qöşiş; sen-trifugalaş va tindiriş) dan iborat. Asosan, elektroizolyatsion va himoya qoplamalar hosil qiliş uçun tunukani böyaşda (konserva bankasi yasaş uçun) işlatiladi. Smolali loklar — tabiiy yoki sintetik smolalarning uçuvçan erituvçilardagi eritmasi. Smolali L.ning köpçiligida erituvçi sifatida spirt işlatiladi. Hozir sintetik (ayniqsa, vinil) polimerlar va sopolimerlar asosida perxlorvinil, poliefir, poliefirakrilat, poliuretan, epoksid, melaminfor-maldegid va moçevina-formaldegid, divinilatsetilen va kremniyorganik L. köplab işlab çiqarilmoqda. Ular issiq va sovuqqa, kimyoviy ta'sirlarga, agressiv muhitga çidamli bölgani uçun samolyotlar, avtomobillar, kimyoviy jihozlar, yoğoç, rezina, teri, plastmassalar, sintetik gazlamalar, mis simlar, metallar sirtlarini, şişa, keramika va b. buyumlarni böyaş uçun işlatiladi. Efirotsellyuloza loklar — efir sellyulozasining uçuvçan erituvçilar b-n hosil qilgan eritmasi. Tarkibida smola va plastifika-torlar ham mavjud. Ular, odatda, materiallarga purkaladi; xona t-rasida tez quriydi. Yoğoç va metall buyumlar, teri, qoğoz va gazlamalarni böyaşda, şuningdek, emal böyoqlar tayyorlaşda işlatiladi.
Stalina Qosimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛОК (нем. Lack), лак — сиртга суртилганда қотиб, ялтироқ қаттиқ парда ҳосил қилувчи органик моддалар аралашмаси, суюқликлар. Таркибида парда ҳосил қилувчи ва эритувчи моддалардан ташқари, кўпинча, пластификаторлар, катализаторлар ва парда ҳосил бўлишини тезлатадиган моддалар (металл тузлари, органик пероксидлар) бор. Л. сифати унинг ранги, тозалиги, ёпишқоқлиги, парда ҳосил қилувчи (учмайдиган) моддалар миқдорига, қуриш тезлигига, ҳосил бўлган парданинг ялтироклиги, қаттиқлиги, эластиклиги, чўзилувчанлигига, шунингдек, ишқаланишга, зарбага, атмосфера ва агрессив муҳит таъсирига чидамлилиги, сув ва газ ўтказмаслигига қараб белгиланади. Электроизоляцион Л. пардаси тешувчи кучланишга, солиштирма ва ҳажмий қаршилигига, солиштирма сирт қаршилиги ва диэлектрик сарф (йўқотиш) миқдорига қараб ҳам баҳоланади. Сиртга Л. чутка, жўва б-н суркалади, пуркалади ёки бўяладиган буюм Л.га ботирилади, баъзан Л. буюмга қуйилади. Л.нинг хусусияти ва буюмларнинг турига қараб бўяшнинг маъқул усули танланади.
Л. парда ҳосил қилувчи модданинг кимёвий табиатига кўра, 3 га бўлинади: мойли Л., смолали Л., эфироцеллюлозаЛ. Мойли локлар—ўсимлик ёғлари ва табиий ёки синтетик смолалар аралашмаси бўлиб, уларни турли усуллар б-н суртиш мумкин. Мойли Л.ни олиш 4 босқич (мойни тайёрлаш; смолани эритиш, Л. асосини олиш ва унга эритувчи қўшиш; цен-трифугалаш ва тиндириш) дан иборат. Асосан, электроизоляцион ва ҳимоя қопламалар ҳосил қилиш учун тунукани бўяшда (консерва банкаси ясаш учун) ишлатилади. Смолали локлар — табиий ёки синтетик смолаларнинг учувчан эритувчилардаги эритмаси. Смолали Л.нинг кўпчилигида эритувчи сифатида спирт ишлатилади. Ҳозир синтетик (айниқса, винил) полимерлар ва сополимерлар асосида перхлорвинил, полиэфир, полиэфиракрилат, полиуретан, эпоксид, меламинфор-мальдегид ва мочевина-формальдегид, дивинилацетилен ва кремнийорганик Л. кўплаб ишлаб чиқарилмоқда. Улар иссиқ ва совуққа, кимёвий таъсирларга, агрессив муҳитга чидамли бўлгани учун самолётлар, автомобиллар, кимёвий жиҳозлар, ёғоч, резина, тери, пластмассалар, синтетик газламалар, мис симлар, металлар сиртларини, шиша, керамика ва б. буюмларни бўяш учун ишлатилади. Эфироцеллюлоза локлар — эфир целлюлозасининг учувчан эритувчилар б-н ҳосил қилган эритмаси. Таркибида смола ва пластифика-торлар ҳам мавжуд. Улар, одатда, материалларга пуркалади; хона т-расида тез қурийди. Ёғоч ва металл буюмлар, тери, қоғоз ва газламаларни бўяшда, шунингдек, эмаль бўёқлар тайёрлашда ишлатилади.
Сталина Қосимова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.