Lokayata
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 172–173-b. — ziyouz.com
Lokayata (sanskritça — insoniy dunyo), çarvaka — qad. hind falsafiy ta'limoti. Mil. av. 1-ming yillik örtalarida yarim afsonaviy donişmand Brihaspati asos solgan deb hisoblanadi. L. haqidagi ilk ma'lumotlar buddizm ahkomlari matnlarida, vedalar va qad. hind eposida bayon etilgan. L. falsafasi brahmanizmt qarşi bölib, dunyo (tabiat)ni ilohiy kuçlarsiz izohlaş kerak, degan ğoyani ilgari suradi. L. ta'limotiga köra, inson 4 unsurdan taşkil topgan, u ölgaç, undagi tuproq unsuri tuproqqa, suv unsuri suvga, öt unsuri ötga, havo unsuri havoga, sezgilar esa fazoga aylanadi. Inson tana va ruh birligida namoyon böladi. Tana ölişi b-n ong ham yöqoladi. Har bir inson bir marta yaşaydi. U qaytadan tirilmaydi. L. jon, ruhning köçib yurişini rad etadi. L. namoyandalari öz ta'limotlarida xudojöylikka qarşi yerdagi hayotni tarğib etadi. Ular kastaçilikni qoralab, barça insonlar teng, degan ğoyani ilgari suradi. Ularning fikriça, olamda sodir bölib turadigan hodisa va jarayonlarning sababçisi moddiy borliqdir. Maye, olovning issiq, suvning sovuq bölişini aynan şu hodisalarning özidan izlaş lozim. Inson hayotining mohiyati — şu dunyoda rohat qilişdir. Buning uçun u mehnat qilişi, ilm fan yutuklari b-n oşno bölişi lozim. L.da farovon hayot, insonning axloqiy kamoloti ğoyalari olğa surilgan. L. vakillari biliş nazariyasida sensualizm mavkeida turib, sezgi — bilişning birdan-bir işonçli manbai deb hisoblaydi. L.ning keyingi körinişi çarvaka deb ataladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛОКАЯТА (санскритча — инсоний дунё), чарвака — қад. ҳинд фалсафий таълимоти. Мил. ав. 1-минг йиллик ўрталарида ярим афсонавий донишманд Бриҳаспати асос солган деб ҳисобланади. Л. ҳақидаги илк маълумотлар буддизм аҳкомлари матнларида, ведалар ва қад. ҳинд эпосида баён этилган. Л. фалсафаси браҳманизмт қарши бўлиб, дунё (табиат)ни илоҳий кучларсиз изоҳлаш керак, деган ғояни илгари суради. Л. таълимотига кўра, инсон 4 унсурдан ташкил топган, у ўлгач, ундаги тупроқ унсури тупроққа, сув унсури сувга, ўт унсури ўтга, ҳаво унсури ҳавога, сезгилар эса фазога айланади. Инсон тана ва руҳ бирлигида намоён бўлади. Тана ўлиши б-н онг ҳам йўқолади. Ҳар бир инсон бир марта яшайди. У қайтадан тирилмайди. Л. жон, руҳнинг кўчиб юришини рад этади. Л. намояндалари ўз таълимотларида художўйликка қарши ердаги ҳаётни тарғиб этади. Улар кастачиликни қоралаб, барча инсонлар тенг, деган ғояни илгари суради. Уларнинг фикрича, оламда содир бўлиб турадиган ҳодиса ва жараёнларнинг сабабчиси моддий борлиқдир. Мае, оловнинг иссиқ, сувнинг совуқ бўлишини айнан шу ҳодисаларнинг ўзидан излаш лозим. Инсон ҳаётининг моҳияти — шу дунёда роҳат қилишдир. Бунинг учун у меҳнат қилиши, илм фан ютуклари б-н ошно бўлиши лозим. Л.да фаровон ҳаёт, инсоннинг ахлоқий камолоти ғоялари олға сурилган. Л. вакиллари билиш назариясида сенсуализм мавкеида туриб, сезги — билишнинг бирдан-бир ишончли манбаи деб ҳисоблайди. Л.нинг кейинги кўриниши чарвака деб аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.