Lokli miniatyura
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174-b. — ziyouz.com
Lokli miniatyura - yoğoç, metall, mağzi soxta (papyemaşe)dan işlanib usti lok b-n qoplangan bezakli buyumlar; kupinça börtma, öyma, qadama, çizma naqşlar b-n bezatiladi. L.m.ning asosiy xususiyati — sillits tekis yuzaning tiniq jilvasi, zamin ranglari, tasvir va inkrustatsiya keskinligi, öyma bezaklarda jozibali nursoya öyini, şaklining yorqinligi.
Xitoyda mil.av. 2-ming yillikdan ma'lum (kosa, köza, qutiça, pardoz idişçalari va b.), ayniqsa, köp tabaqali öyma, qora yoki rangli zaminga böyoqlar, tilla b-n işlangan tasvirlar, sadaf, kumuş va b. qadab bezatilgan (sirti lok daraxti şarbati b-n krplanib pardozlangan) buyumlar keng tarqalgan. Buyumlarning bezak mujassamotlarida manzara, gullar, maişiy lavhalar köp uçraydi. L.m. Koreya, Yaponiya, Hindixitoy mamlakatlarida şuningdek, Vyetnam, Laosda ham keng tarqalgan. 15—17-a.larda Eron, Hindiston, Markaziy Osiyo (Hirot)da, ayniqsa, tempera b-n işlangan mağzi soxtadan yasalgan buyumlar maşhur bölgan. Hindiston L.m. buyumlariga odamlar, quşlar şakllari tuşirilgan. 15—16-a.larda yaratilgan qölyozma kitoblar muqovalarida turli mavzuda yaratilgan L. m.lar uçraydi. Mas., Alişer Navoiy devoni qölyozmalari muqovalari.
L. m. 15—17-a.larda Şarqdan Hindiston, Eron, Markaziy Osiyo orqali Yevropaga kirib kelgan, 18-a.da rivojlangan: Fransiyada «Marten» firmasi, Germaniyada L.m. f-kalarining miniatyuralar b-n bezatilgan buyumlari (tamakidon, qutiça va b.) usuli va badiiy mahorati b-n ajralib turadi; 18-a.dan Rossiyada ham yoğoç, papye-maşe, metall buyumlarga moyböyoq b-n tasvir işlaş va uni loklaş an'anasi rivojlangan.
Markaziy Osiyoda, jumladan Buxoroda 16-a.da L. m. mavjud bölganligi va badiiy buyumlar tayyorlanganligi haqida ma'lumotlar saqlangan. Özbekistonda miniatyura san'ati keng kölamda va izçil rivojlanişi 20-a. 70-y.lariga töğri keladi. Kitobat san'atiii qayta tiklaş uçun olib borilgan harakatlar samarali yakunlandi. 1991 y.dan L.m. amaliy san'atning keng tarqalgan turlaridan biriga aylandi. Mağzi soxtadan qilingan buyumlarni badiiy bezatişda naqş mujassamotlarida yozuvlardan foydalaniş, örta asr miniatyurasi an'analariga tayaniş muhim natijalar berdi. An'anaviy mavzularda asarlar yaratiş, şu b-n birga bu mavzular asosida erkin mujassamotlar ham yaratişga intiliş kuzatiladi. Ş. Muhammadjonov, N. Xolmatov, T. Boltaboyev, A. Isroilov, Ş. Şomansurov, A. Yöldoşev, B. Yöldoşev va b. bu sohada samarali ijod qilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛОКЛИ МИНИАТЮРА - ёғоч, металл, мағзи сохта (папьемаше)дан ишланиб усти лок б-н қопланган безакли буюмлар; купинча бўртма, ўйма, қадама, чизма нақшлар б-н безатилади. Л.м.нинг асосий хусусияти — силлиц текис юзанинг тиниқ жилваси, замин ранглари, тасвир ва инкрустация кескинлиги, ўйма безакларда жозибали нурсоя ўйини, шаклининг ёрқинлиги.
Хитойда мил.ав. 2-минг йилликдан маълум (коса, кўза, қутича, пардоз идишчалари ва б.), айниқса, кўп табақали ўйма, қора ёки рангли заминга бўёқлар, тилла б-н ишланган тасвирлар, садаф, кумуш ва б. қадаб безатилган (сирти лок дарахти шарбати б-н крпланиб пардозланган) буюмлар кенг тарқалган. Буюмларнинг безак мужассамотларида манзара, гуллар, маиший лавҳалар кўп учрайди. Л.м. Корея, Япония, Ҳиндихитой мамлакатларида шунингдек, Вьетнам, Лаосда ҳам кенг тарқалган. 15—17-а.ларда Эрон, Ҳиндистон, Марказий Осиё (Ҳирот)да, айниқса, темпера б-н ишланган мағзи сохтадан ясалган буюмлар машҳур бўлган. Ҳиндистон Л.м. буюмларига одамлар, қушлар шакллари туширилган. 15—16-а.ларда яратилган қўлёзма китоблар муқоваларида турли мавзуда яратилган Л. м.лар учрайди. Мас., Алишер Навоий девони қўлёзмалари муқовалари.
Л. м. 15—17-а.ларда Шарқдан Ҳиндистон, Эрон, Марказий Осиё орқали Европага кириб келган, 18-а.да ривожланган: Францияда «Мартен» фирмаси, Германияда Л.м. ф-каларининг миниатюралар б-н безатилган буюмлари (тамакидон, қутича ва б.) усули ва бадиий маҳорати б-н ажралиб туради; 18-а.дан Россияда ҳам ёғоч, папье-маше, металл буюмларга мойбўёқ б-н тасвир ишлаш ва уни локлаш анъанаси ривожланган.
Марказий Осиёда, жумладан Бухорода 16-а.да Л. м. мавжуд бўлганлиги ва бадиий буюмлар тайёрланганлиги ҳақида маълумотлар сақланган. Ўзбекистонда миниатюра санъати кенг кўламда ва изчил ривожланиши 20-а. 70-й.ларига тўғри келади. Китобат санъатиии қайта тиклаш учун олиб борилган ҳаракатлар самарали якунланди. 1991 й.дан Л.м. амалий санъатнинг кенг тарқалган турларидан бирига айланди. Мағзи сохтадан қилинган буюмларни бадиий безатишда нақш мужассамотларида ёзувлардан фойдаланиш, ўрта аср миниатюраси анъаналарига таяниш муҳим натижалар берди. Анъанавий мавзуларда асарлар яратиш, шу б-н бирга бу мавзулар асосида эркин мужассамотлар ҳам яратишга интилиш кузатилади. Ш. Муҳаммаджонов, Н. Холматов, Т. Болтабоев, А. Исроилов, Ш. Шомансуров, А. Йўлдошев, Б. Йўлдошев ва б. бу соҳада самарали ижод қилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.