Lölilar

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 226–227-b. — ziyouz.com

Lölilar LÖLILAR, jögilar — köçmançi xalq. Jahondagi barça mamlakatlarda tarqoq holda yaşaydi. L.ning, asosan, 2 guruhi: Yevropa L.i va Örta Osiyo L.i bor. Özbekistonda L., Tojikistonda jögilar, Armanistonda boşa, Angliyada misrlik, Eronda qoraça, Fransiyada fir'avn kabilasi, Finlyandiyada qora, Rossiyada sigan va b. nomlar b-n atalgan. L.ning asl vatani, qaçon va qanday qilib jahonga tarqalganligi fanda uzoq vaqt jumboq bölib keldi. 19-a.da nemis tilşunosi A. A. Pott, F. Mikloşiç L.tilining hind tili b-n qardoş til ekanligini aniqladi. Şuningdek, Eronda L.ning Karaçi, Özbekistonning ayrim r-nlarida möltoni deb atalişi Pokistondagi Karoçi va Mölton ş.lari nomi b-n boğliq. Örta Osiyo L.ining ayrim guruxlari jögi (hindça kambağal, qaşşoq), hindistoniy, bölujiy deb atalişi ham L.ning asl vatani Xindiston bölganligini tasdiqlaydi. Ayrim ma'lumotlarga köra, L.ning dastlabki guruhlari mil.ning boşlarida, 5—7-a.lar va keyingi davrlarda Şim. Hindistondan tarqala boşlagan. L.ning ayrim guruhlari Hindistondan — Belujiston — Afğoniston —Eron — Kavkaz — Turkiya — Yunoniston orqali, ikkinçi yöl Hindiston — Eron — Örta Osiyo orqali bölgan.

Yevropa lölilari (özlarini roma deb ataydilar). Tili hind tillari b-n bogliq bölib, şim. va jan. şevalarga bölinadi, şuningdek, özlari yaşaydigan mamlakat xalqi tilida ham sözlaşadi. Dindorlari rasman pravoslav diniga e'tiqod qiladi (ularda hind mifologiyasi b-n boğliq diniy tasavvurlar ham kuçli). L.ning Yevropaga kelgani haqidagi dastlabki ma'lumot 1100 y.ga oid. 1417 y. Vengriya, 1418 y. Germaniya, 1422 y. Ispaniya, Italiya, 1430 y. Angliya va Boltiq böylari, 1500 y. Polşa va b. mamlakatlarga tarqaladi. Rossiyaga Ruminiya orqali kelişgan. Ular 15-a. da Bessarabiya, 16-a.da Belorussiya, 17-a. da Ukraina, Rossiyaning jan. r-nlariga tarqalgan (L. Angliyada gupiyes, Turkiyada çingine, Portugaliyada çidan, Italiyada zingali deb ataladi). L. hayot keçiriş tarziga köra, ötroq va köçmançilarga bölingan. Ötroq L. şahar çekkalarida yaşab, hunarmandlik b-n maşğul bölgan. Köçmançi L. tilançilik, folbinlik, ot savdosi va b. bilan tirikçilik ötkazgan. L. kabila va kabila (ayrim hollarda bir tuda qarindoşlar) ittifoqi — taborga uyuşib, tabor tepasida saylab qöyiladigan boşliq tur Örta Osiyo lölilari (özlarini mugat, tub aholi ularni löli, jögi, mazang deb ataydi). Qadimdan Samarqand, Buxoro, Toşkent, Farğona, Qöqon, Qarşi kabi şaharlar atrofi va ularga tutaş qişloqlarda yaşab keladi. L. özbek va tojik tillarida sözlaşadi, ammo tojik tili ularning turmuşida asosiy hisoblanadi. (Örta Osiyo L.i lavzi muğat yoki arabça deb ataladigan özlarining maxsus sözlaşuv tiliga ham ega). Lölişunos X. Nazarov ölkamizga L.ning kirib kelişini 3 guruhga böladi. Birinçi guruhi — mahalliy L. (muğati tubjoyi) — ança oldin kelgan; ikkinçi guruh — afgon L.i (jögi, afgani); uçinçi guruh esa — hind L.i (möğati hindu) bölib, bular ança keyin kelgan. Olim L.ni yana öz navbatida 3 ta etn. guruhga böladi: 1) asosan, köçmançilik qilib xayrsadaqa yiğib, kun körişadigan, folbinlik, tabiblik, zargarlik qiluvçi L; 2) tovoqtaroş, ular yarim ötroqhayot keçirişadi, asosan, yoğoçga işlov beriş b-n şuğullanişadi, xususan, yoğoçdan beşik, tovoq, qoşiq, çömiç yasaşadi. Qadimda ular yasagan yoğoç tovoqlarga ehtiyoj katta bölgan, şu tufayli ularni tovoqtaroş deb ataşgan; 3) mazang, ötrok L. (jögilar), asosan, mayda savdogarlik b-n, şuningdek, dehqonçilik b-n şuğullanişgan.

L.ning erkaklari ot urçitiş, ovçilik, temirçilik, metall eritiş, savat tökiş, ğalvir, elak kabi buyumlar yasaş, hamda ayiq, maymun, ilon urçitiş b-n şuğullanişgan. Ayollari esa tilançilik, folbinlik kilişgan. L.ning qon-qarindoşlik guruhi (töp, töpor)ga oqsoqol rahbarlik qilgan. Töp, töpor şu oqsoqol nomi b-n ham atalgan. Katta patriarxal oilaga esa ota boş bölgan. Örta Osiyo lölilari dinga befarq qaraydilar va rasmangina islom diniga kirganlar. Ularda jin, pari, alvasti, ziyon-zahmat haqidagi tasavvurlar juda kuçli. Ötroq hayot keçirayotgan L. öz atrofidagi mahalliy xalqlar ta'sirida ularning ayrim diniy odatlarini bajaradilar. L.da qadimdan endogam (içki) nikoh hukmron.

L. kiyinişda, asosan, yerli aholidan farq qilmaslikka harakat qilişadi, erkaklari çopon (tön), etik, telpak, ba'zan boşlariga durra örab yurişadi. Xotinlari yerli aholidek kiyinsada, lekin römol öraşlari faqat L.ga xos. L.ning erkaklari ham, ayollari ham, asosan, kora va kök ranglarni xuş körişadi. Uylari ilgari pasttakkina bölib, usti qamiş b-n yopilgan. Keyingi yillarda L. örtasida san'atga iştiyok kuçaydi, «Jögi» qöşiq dastalari xalq tantanalarida (töy, bazmlarda) xizmat qilmoqda.

L. asrlar davomida hamma yerda muttasil quvğinda bölgan, oç-yalanğoç kun körgan. 1920-y.lardan keyin L.ni ötroq madaniy hayotga köçiriş, ijtimoiy foydali mehnatga jalb etiş işiga alohida ahamiyat berildi. L. hoz. davrda jamoa xöjaliklari, şirkatlar, sanoat korxonalarida ham işlamoqdalar. Löli bolalarining hammasi maktabga jalb qilingan. Löli yoşlari örta maxsus va oliy öquv yurtlarida ta'lim olmoqdalar.

Oçil Böriyev, Sayfullo Tursunov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛЎЛИЛАР, жўгилар — кўчманчи халқ. Жаҳондаги барча мамлакатларда тарқоқ ҳолда яшайди. Л.нинг, асосан, 2 гуруҳи: Европа Л.и ва Ўрта Осиё Л.и бор. Ўзбекистонда Л., Тожикистонда жўгилар, Арманистонда боша, Англияда мисрлик, Эронда қорача, Францияда фиръавн кабиласи, Финляндияда қора, Россияда циган ва б. номлар б-н аталган. Л.нинг асл ватани, қачон ва қандай қилиб жаҳонга тарқалганлиги фанда узоқ вақт жумбоқ бўлиб келди. 19-а.да немис тилшуноси А. А. Потт, Ф. Миклошич Л.тилининг ҳинд тили б-н қардош тил эканлигини аниқлади. Шунингдек, Эронда Л.нинг Карачи, Ўзбекистоннинг айрим р-нларида мўлтони деб аталиши Покистондаги Карочи ва Мўлтон ш.лари номи б-н боғлиқ. Ўрта Осиё Л.ининг айрим гурухлари жўги (ҳиндча камбағал, қашшоқ), ҳиндистоний, бўлужий деб аталиши ҳам Л.нинг асл ватани Хиндистон бўлганлигини тасдиқлайди. Айрим маълумотларга кўра, Л.нинг дастлабки гуруҳлари мил.нинг бошларида, 5—7-а.лар ва кейинги даврларда Шим. Ҳиндистондан тарқала бошлаган. Л.нинг айрим гуруҳлари Ҳиндистондан — Белужистон — Афғонистон —Эрон — Кавказ — Туркия — Юнонистон орқали, иккинчи йўл Ҳиндистон — Эрон — Ўрта Осиё орқали бўлган.

Европа лўлилари (ўзларини рома деб атайдилар). Тили ҳинд тиллари б-н боглиқ бўлиб, шим. ва жан. шеваларга бўлинади, шунингдек, ўзлари яшайдиган мамлакат халқи тилида ҳам сўзлашади. Диндорлари расман православ динига эътиқод қилади (уларда ҳинд мифологияси б-н боғлиқ диний тасаввурлар ҳам кучли). Л.нинг Европага келгани ҳақидаги дастлабки маълумот 1100 й.га оид. 1417 й. Венгрия, 1418 й. Германия, 1422 й. Испания, Италия, 1430 й. Англия ва Болтиқ бўйлари, 1500 й. Польша ва б. мамлакатларга тарқалади. Россияга Руминия орқали келишган. Улар 15-а. да Бессарабия, 16-а.да Белоруссия, 17-а. да Украина, Россиянинг жан. р-нларига тарқалган (Л. Англияда гупиес, Туркияда чингине, Португалияда чидан, Италияда зингали деб аталади). Л. ҳаёт кечириш тарзига кўра, ўтроқ ва кўчманчиларга бўлинган. Ўтроқ Л. шаҳар чеккаларида яшаб, ҳунармандлик б-н машғул бўлган. Кўчманчи Л. тиланчилик, фолбинлик, от савдоси ва б. билан тирикчилик ўтказган. Л. кабила ва кабила (айрим ҳолларда бир туда қариндошлар) иттифоқи — таборга уюшиб, табор тепасида сайлаб қўйиладиган бошлиқ тур Ўрта Осиё лўлилари (ўзларини мугат, туб аҳоли уларни лўли, жўги, мазанг деб атайди). Қадимдан Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Фарғона, Қўқон, Қарши каби шаҳарлар атрофи ва уларга туташ қишлоқларда яшаб келади. Л. ўзбек ва тожик тилларида сўзлашади, аммо тожик тили уларнинг турмушида асосий ҳисобланади. (Ўрта Осиё Л.и лавзи муғат ёки арабча деб аталадиган ўзларининг махсус сўзлашув тилига ҳам эга). Лўлишунос X. Назаров ўлкамизга Л.нинг кириб келишини 3 гуруҳга бўлади. Биринчи гуруҳи — маҳаллий Л. (муғати тубжойи) — анча олдин келган; иккинчи гуруҳ — афгон Л.и (жўги, афгани); учинчи гуруҳ эса — ҳинд Л.и (мўғати ҳинду) бўлиб, булар анча кейин келган. Олим Л.ни яна ўз навбатида 3 та этн. гуруҳга бўлади: 1) асосан, кўчманчилик қилиб хайрсадақа йиғиб, кун кўришадиган, фолбинлик, табиблик, заргарлик қилувчи Л; 2) товоқтарош, улар ярим ўтроқҳаёт кечиришади, асосан, ёғочга ишлов бериш б-н шуғулланишади, хусусан, ёғочдан бешик, товоқ, қошиқ, чўмич ясашади. Қадимда улар ясаган ёғоч товоқларга эҳтиёж катта бўлган, шу туфайли уларни товоқтарош деб аташган; 3) мазанг, ўтрок Л. (жўгилар), асосан, майда савдогарлик б-н, шунингдек, деҳқончилик б-н шуғулланишган.

Л.нинг эркаклари от урчитиш, овчилик, темирчилик, металл эритиш, сават тўкиш, ғалвир, элак каби буюмлар ясаш, ҳамда айиқ, маймун, илон урчитиш б-н шуғулланишган. Аёллари эса тиланчилик, фолбинлик килишган. Л.нинг қон-қариндошлик гуруҳи (тўп, тўпор)га оқсоқол раҳбарлик қилган. Тўп, тўпор шу оқсоқол номи б-н ҳам аталган. Катта патриархал оилага эса ота бош бўлган. Ўрта Осиё лўлилари динга бефарқ қарайдилар ва расмангина ислом динига кирганлар. Уларда жин, пари, алвасти, зиён-заҳмат ҳақидаги тасаввурлар жуда кучли. Ўтроқ ҳаёт кечираётган Л. ўз атрофидаги маҳаллий халқлар таъсирида уларнинг айрим диний одатларини бажарадилар. Л.да қадимдан эндогам (ички) никоҳ ҳукмрон.

Л. кийинишда, асосан, ерли аҳолидан фарқ қилмасликка ҳаракат қилишади, эркаклари чопон (тўн), этик, телпак, баъзан бошларига дурра ўраб юришади. Хотинлари ерли аҳолидек кийинсада, лекин рўмол ўрашлари фақат Л.га хос. Л.нинг эркаклари ҳам, аёллари ҳам, асосан, кора ва кўк рангларни хуш кўришади. Уйлари илгари пасттаккина бўлиб, усти қамиш б-н ёпилган. Кейинги йилларда Л. ўртасида санъатга иштиёк кучайди, «Жўги» қўшиқ дасталари халқ тантаналарида (тўй, базмларда) хизмат қилмоқда.

Л. асрлар давомида ҳамма ерда муттасил қувғинда бўлган, оч-яланғоч кун кўрган. 1920-й.лардан кейин Л.ни ўтроқ маданий ҳаётга кўчириш, ижтимоий фойдали меҳнатга жалб этиш ишига алоҳида аҳамият берилди. Л. ҳоз. даврда жамоа хўжаликлари, ширкатлар, саноат корхоналарида ҳам ишламоқдалар. Лўли болаларининг ҳаммаси мактабга жалб қилинган. Лўли ёшлари ўрта махсус ва олий ўқув юртларида таълим олмоқдалар.

Очил Бўриев, Сайфулло Турсунов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.