London

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179–181-b. — ziyouz.com

London LONDON, Katta London — Buyuk Britaniya poytaxti, mamlakatning muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Temza daryosining quyi oqimida, Şim. dengizdan 64 km masofada, London havzasi deb ataluvçi tekislikning markaziy qismida joylaşgan. Poytaxt atrofidagi şaharlar va Siti b-n ma'muriy jihatdan alohida metropoliten grafligi qilib ajratilgan Katta L.ni taşkil etadi. Aholisi 7 mln. kişi (1999). Iklimi qişi yumşoq, yozi unçalik issiq bölmagan dengiz iqlimi. Yanv. ning örtaça t-rasi 5,3°, iyulniki 18,9°. Yillik örtaça yoğin 645 mm.

Rimliklar bosib olgunga qadar (mil. 40—60-y.lar) xoz. L. örnida keltlar qişloği bölgan. Rimliklar hukmronligi davrida L. dastlab harbiy lager, söng dare va dengiz porti bölgan. 4-a. örtalaridan Rim Britaniyasining muhim siyosiy markazi. Anglo-sakslar istilosi davrida (5—6-a.lar) şahar vayron qilingan va tezda qayta tiklangan. 7-a. boşlaridan muhim savdo va siyosiy markazga aylangan. 11-a. oxiri- 12-a. boşlarida L. Angliyaning rasmiy poytaxtiga aylandi. 16-a.da kapitalistik munosabatlarning rivojlanişi b-n L.da yirik savdo kompaniyalari vujudga keldi; 1571 y.da London birjasi oçildi. Angliya savdosining 2/3 qismi ötadigan L. porti jahon ahamiyatiga ega böla boşladi. Sanoatning jadal rivojlanişi va Buyuk Brita-niyaning muhim sanoat, savdo va moliyaviy jihatdan qudratli davlatga aylanişi (18-a. oxirlari) L.ning du-nyodagi yirik dengiz porti, savdo va moliyaviy markaz sifatidagi ahamiyatini oşirdi. 1-jahon uruşi va undan keyingi davrlarda L .da metallsozlik, maşinasozlik, jumladan, avtomobilsozlik, aviatsiya, elektrotexnika kabi yangi sanoat tarmoqlari rivojlandi. 2-jahon uruşi davrida L. nemis-faşistlar aviatsiyasi tomonidan bombardimon qilingan. Öşa davrda harbiy sanoat, ayniqsa, aviatsiya, kimyo va b. sanoat tarmoqlari rivojlandi.

L. — Buyuk Britaniyadagi tinçlik uçun kuraş markazlaridan. 1949 y.dan boşlab, şaharda tinçlikni himoya qiliş böyiça milliy kongress va konferensiyalar çaqiriladi. L. — diplomatik uçraşuvlar, majlis va xalqaro konferensiyalar ötkaziladigan joy. L. — xalqaro ahamiyatga ega transport yöllari tuguni. Temza daryosining Şim. dengizga quyiliş yeridagi yirik port (yillik yuk ortib-tuşiriş 60 mln. t). Xitrou va Gatuik aeroportlari xalqaro ahamiyatga ega. Katta L. mamlakatdagi işlab beruvçi sanoat mahsulotining qismini beradi.

Şaharda poytaxt aholisi ehtiyojlarini ta'minlaş, L. porti orqali keltiriladigan xom aşyo va materiallarni qayta işlaş b-n boğliq sanoat tarmoqlari ayniqsa rivojlangan. Maşinasozlik (avtomobilsozlik, aviasozlik, priborsozlik), şuningdek, elektrotexnika va radiotexnika sanoati korxonalari bor. Stanoksozlik va kema ta'mirlaş ham muhim ahamiyatga ega. Çetdan keltiriladigan xom aşyo hisobiga rangli metallurgiya, neftni qayta işlaş va kimyo sanoati korxonalari işlab turibdi. Tikuvçilik, kön-teri, poyabzal, mebel, poligrafiya, farmatsevtika, sement, oziq-ovqat va b. sanoat korxonalari mavjud. Harbiy sanoat rivojlangan. L. porti orqali çetga sanoat mahsulotlari çiqariladi, çetdan neft, oziq-ovqat, örmon mahsulotlari va b. keltiriladi. L.da dunyoda eng birinçi metropoliten qurilgan (1860—63). L.da turli moliyaviy, savdo, suğurta kompaniyalari, banklar, savdo va fond birjalari, naşriyotlar, gaz. tahririyatlari, xal-qaro va Britaniya monopoliyasi va xorij firmalari filiallari töplangan.

L. — mamlakatning muhim madaniy markazi. Bu yerda London universiteti, Siti un-ti, politexnika in-tlari, Qirollik drama san'ati akademiyasi, Qirollik musiqa akademiyasi, London Qirollik jamiyati, şuningdek, köpgina ilmiy jamiyatlar va muassasalar bor. Un-tlar qoşida yirik kutubxonalar mavjud. 30 dan ortiq muzey, jumladan, Britaniya muzeyi (1753), tabiat muzeyi, ilmiy muzey, geologiya muzeyi, L. muzeyi, Milliy galereya va b., yirik konsert zallari, teatrlar işlab turibdi.

L. yagona markazdan emas, balki mustaqil şaharçalar va aholi punktlarining sekin-asta qöşilib ketişidan taşkil topganligi b-n boşka yirik şaharlardan farq qiladi. Tari-xiy markazlari — Vestminster (siyosiy idoralar, Vestminster abbatligi, Bakingem va Sent-Jeyms saroylari, Yangi Vestminster sobori va b. joylaşgan) va Siti (bank, birja, yirik monopoliya idoralari örnaşgan).

Qad. binolar orasida gotika uslubida qurilgan Sautuork sobori (13—15-a. lar), Xemptonkort saroyi (1515—36, 1689—94) diqqatga sazovor. Vestminsterdagi Uest-Endda mehmonxonalar, savdo köçalari, kollejlar, muzeylar, tomoşaxona-sayilgoxlar joylaşgan. Klassitsizm, neoklassitsizm namunalari saqlangan. Zamonaviy uslubda köplab binolar qurilgan.

L.da 1908 y.da 4-Olimpiya öyinlari, 1948 y.da 14-Olimpiya öyinlari ötkazilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛОНДОН, Катта Лондон — Буюк Британия пойтахти, мамлакатнинг муҳим сиёсий, иқтисодий ва маданий маркази. Темза дарёсининг қуйи оқимида, Шим. денгиздан 64 км масофада, Лондон ҳавзаси деб аталувчи текисликнинг марказий қисмида жойлашган. Пойтахт атрофидаги шаҳарлар ва Сити б-н маъмурий жиҳатдан алоҳида метрополитен графлиги қилиб ажратилган Катта Л.ни ташкил этади. Аҳолиси 7 млн. киши (1999). Иклими қиши юмшоқ, ёзи унчалик иссиқ бўлмаган денгиз иқлими. Янв. нинг ўртача т-раси 5,3°, июлники 18,9°. Йиллик ўртача ёғин 645 мм.

Римликлар босиб олгунга қадар (мил. 40—60-й.лар) хоз. Л. ўрнида кельтлар қишлоғи бўлган. Римликлар ҳукмронлиги даврида Л. дастлаб ҳарбий лагерь, сўнг даре ва денгиз порти бўлган. 4-а. ўрталаридан Рим Британиясининг муҳим сиёсий маркази. Англо-сакслар истилоси даврида (5—6-а.лар) шаҳар вайрон қилинган ва тезда қайта тикланган. 7-а. бошларидан муҳим савдо ва сиёсий марказга айланган. 11-а. охири- 12-а. бошларида Л. Англиянинг расмий пойтахтига айланди. 16-а.да капиталистик муносабатларнинг ривожланиши б-н Л.да йирик савдо компаниялари вужудга келди; 1571 й.да Лондон биржаси очилди. Англия савдосининг 2/3 қисми ўтадиган Л. порти жаҳон аҳамиятига эга бўла бошлади. Саноатнинг жадал ривожланиши ва Буюк Брита-ниянинг муҳим саноат, савдо ва молиявий жиҳатдан қудратли давлатга айланиши (18-а. охирлари) Л.нинг ду-нёдаги йирик денгиз порти, савдо ва молиявий марказ сифатидаги аҳамиятини оширди. 1-жаҳон уруши ва ундан кейинги даврларда Л .да металлсозлик, машинасозлик, жумладан, автомобилсозлик, авиация, электротехника каби янги саноат тармоқлари ривожланди. 2-жаҳон уруши даврида Л. немис-фашистлар авиацияси томонидан бомбардимон қилинган. Ўша даврда ҳарбий саноат, айниқса, авиация, кимё ва б. саноат тармоқлари ривожланди.

Л. — Буюк Британиядаги тинчлик учун кураш марказларидан. 1949 й.дан бошлаб, шаҳарда тинчликни ҳимоя қилиш бўйича миллий конгресс ва конференциялар чақирилади. Л. — дипломатик учрашувлар, мажлис ва халқаро конференциялар ўтказиладиган жой. Л. — халқаро аҳамиятга эга транспорт йўллари тугуни. Темза дарёсининг Шим. денгизга қуйилиш еридаги йирик порт (йиллик юк ортиб-тушириш 60 млн. т). Хитроу ва Гатуик аэропортлари халқаро аҳамиятга эга. Катта Л. мамлакатдаги ишлаб берувчи саноат маҳсулотининг қисмини беради.

Шаҳарда пойтахт аҳолиси эҳтиёжларини таъминлаш, Л. порти орқали келтириладиган хом ашё ва материалларни қайта ишлаш б-н боғлиқ саноат тармоқлари айниқса ривожланган. Машинасозлик (автомобилсозлик, авиасозлик, приборсозлик), шунингдек, электротехника ва радиотехника саноати корхоналари бор. Станоксозлик ва кема таъмирлаш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Четдан келтириладиган хом ашё ҳисобига рангли металлургия, нефтни қайта ишлаш ва кимё саноати корхоналари ишлаб турибди. Тикувчилик, кўн-тери, пойабзал, мебель, полиграфия, фармацевтика, цемент, озиқ-овқат ва б. саноат корхоналари мавжуд. Ҳарбий саноат ривожланган. Л. порти орқали четга саноат маҳсулотлари чиқарилади, четдан нефть, озиқ-овқат, ўрмон маҳсулотлари ва б. келтирилади. Л.да дунёда энг биринчи метрополитен қурилган (1860—63). Л.да турли молиявий, савдо, суғурта компаниялари, банклар, савдо ва фонд биржалари, нашриётлар, газ. таҳририятлари, хал-қаро ва Британия монополияси ва хориж фирмалари филиаллари тўпланган.

Л. — мамлакатнинг муҳим маданий маркази. Бу ерда Лондон университети, Сити ун-ти, политехника ин-тлари, Қироллик драма санъати академияси, Қироллик мусиқа академияси, Лондон Қироллик жамияти, шунингдек, кўпгина илмий жамиятлар ва муассасалар бор. Ун-тлар қошида йирик кутубхоналар мавжуд. 30 дан ортиқ музей, жумладан, Британия музейи (1753), табиат музейи, илмий музей, геология музейи, Л. музейи, Миллий галерея ва б., йирик концерт заллари, театрлар ишлаб турибди.

Л. ягона марказдан эмас, балки мустақил шаҳарчалар ва аҳоли пунктларининг секин-аста қўшилиб кетишидан ташкил топганлиги б-н бошка йирик шаҳарлардан фарқ қилади. Тари-хий марказлари — Вестминстер (сиёсий идоралар, Вестминстер аббатлиги, Бакингем ва Сент-Жеймс саройлари, Янги Вестминстер собори ва б. жойлашган) ва Сити (банк, биржа, йирик монополия идоралари ўрнашган).

Қад. бинолар орасида готика услубида қурилган Саутуорк собори (13—15-а. лар), Хэмптонкорт саройи (1515—36, 1689—94) диққатга сазовор. Вестминстердаги Уэст-Эндда меҳмонхоналар, савдо кўчалари, коллежлар, музейлар, томошахона-сайилгохлар жойлашган. Классицизм, неоклассицизм намуналари сақланган. Замонавий услубда кўплаб бинолар қурилган.

Л.да 1908 й.да 4-Олимпия ўйинлари, 1948 й.да 14-Олимпия ўйинлари ўтказилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.