Lotin tili

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 187–188-b. — ziyouz.com

Lotin tili — hind-yevropa tillari oilasining italiy tillari guruhiga mansub; Italiyaning örta qismidagi Latsiy viloyatida mil. av. 8-a.da yaşagan lotin kabilasining tili. L. t.ning asta-sekin Rim hududidan taşqariga tarqalişi va qad. Italiyaning boşqa tillarini siqib çiqarişi mil. av. 4—3-a.larga töğri keladi. Apennin ya. o.ning lotinlaşuvi (yunon tili hukmron bölgan Jan. Italiya va Sitsiliya bundan mustasno) mil. av. 1-a.da yakunlanadi. Rim imperiyasining gullab-yaşnaşi, yangi-yangi mustamlakalarning bosib olinişi natijasida L. t. Şim. Afrika, Ispaniya, Galliya, Germaniya, Dunayböyi hududlariga tarqaladi. L. t.dagi eng qad. yodgorliklar mil. av. 3-a.ga mansub.

Qad. davr L. t. tarixi bir-biridan u yoki bu darajada farqlanuvçi 5 ta davrga ajratiladi: 1) eng qad. L. t. davri (mil. av. 6—4-a.lar); 2) klassik davrgaça bölgan L. t. davri (mil. av. 3—2-a. lar, adabiy L. t.ning şakllaniş vaqti); 3) klassik, «oltin» L. t. davri (mil. av. 1-a., juda boy leksika va rivojlangan adabiyoti b-n ajralib turadi); 4) klassik davrdan keyingi, «kumuş» L. t. davri (mil. 1-a., adabiy tilning fonetik va morfologik meyorlari uzil-kesil şakllandi); 5) sönggi bosqiçdagi L. t. (2— 6-a.lar; yozuv tili b-n xalq-sözlaşuv tili-«xalqona lotin» örtasida tafovut paydo böldi).

5-a.da Rim imperiyasi qulaganidan keyin xalq-sözlaşuv tilining mintaqaviy farqlanişi tezlaşib, bu nar-sa 9-a.ga kelib alohida, mustaqil roman tillarinkng (italyan, fransuz, portugal, ispan, rumin, moldavan va b.) paydo bölişiga olib keldi. Yozma L. t.ning birligi saqlanib qoldi, u leksik jihatdan rivojlanişda davom etdi, klassik L. t.ning asosiy luğat tarkibi va grammatik kurilişi barqarorlaşdi. Adabiy L. t. tarqalgan barça hududlarda u ma'muriy boşqaruv, savdo-tijorat, maktab tili edi; örta asrlarda butun Ğarbiy Yevropa umumiy yozuv tili bölib qöllandi; 18—19-a.largaça diplomatiya, ilm-fan va falsafa tili, 20-a.da esa katolik çerkovi tili, Vatikanning (italyan tili b-n birga) rasmiy tili bölib qoldi. L. t. Yevropa madaniyati rivojida ulkan rol öynadi. Yevropa tillaridagi siyosiy, ilmiy va texnik terminologik tizimlarning leksik jihatdan boyişi va köpayib borişiga ijobiy ta'sir körsatdi.

L. t. qadimiy hind-yevropa tillariga xos, uni xett tili, hind-eron, kelt tillari b-n yaqinlaştiruvçi xususi-yatlarni saqlab qolgan. Asosiy fonetik jihatlari unda unlilar çuzikli-gining fonologi k farqlanişiga egaligi, urğu sözning oxirgi böğiniga tuşmasligi, undoşlarning kuçsizlanib borişi kabilardan iborat. Morfologik xususiyatlari: fleksiyadan şakl yasaşning asosiy vositasi sifatida foydalaniş, fleksiyaning 5 turi mavjudligi, turlanişning 6 kelişikka asoslanişi, fe'llarda 3 xil mayl (indikativ, konyunktiv, imperativ) va 2 xil nisbat (aktiv va örta passiv) farqlanişi va b. Söz tartibida fe'l ran oxirida keladi. L. t. leksikasida yaqin qarindoş yoki noqarindoş qabilalar tillarining ta'siri saqlanib qolgan. L. t.ga yunon tili, ayniqsa, mil. av. 3— 1-a.larda kuçli va davomli ta'sir körsatgan. L. t. leksikasi, yunon tili b-n birga, ilmiy terminologiya sohasida xanuz baynalmilal terminlarni yaratişda manba bölib xizmat qilmoqda.

Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЛОТИН ТИЛИ — ҳинд-европа тиллари оиласининг италий тиллари гуруҳига мансуб; Италиянинг ўрта қисмидаги Лаций вилоятида мил. ав. 8-а.да яшаган лотин кабиласининг тили. Л. т.нинг аста-секин Рим ҳудудидан ташқарига тарқалиши ва қад. Италиянинг бошқа тилларини сиқиб чиқариши мил. ав. 4—3-а.ларга тўғри келади. Апеннин я. о.нинг лотинлашуви (юнон тили ҳукмрон бўлган Жан. Италия ва Сицилия бундан мустасно) мил. ав. 1-а.да якунланади. Рим империясининг гуллаб-яшнаши, янги-янги мустамлакаларнинг босиб олиниши натижасида Л. т. Шим. Африка, Испания, Галлия, Германия, Дунайбўйи ҳудудларига тарқалади. Л. т.даги энг қад. ёдгорликлар мил. ав. 3-а.га мансуб.

Қад. давр Л. т. тарихи бир-биридан у ёки бу даражада фарқланувчи 5 та даврга ажратилади: 1) энг қад. Л. т. даври (мил. ав. 6—4-а.лар); 2) классик давргача бўлган Л. т. даври (мил. ав. 3—2-а. лар, адабий Л. т.нинг шаклланиш вақти); 3) классик, «олтин» Л. т. даври (мил. ав. 1-а., жуда бой лексика ва ривожланган адабиёти б-н ажралиб туради); 4) классик даврдан кейинги, «кумуш» Л. т. даври (мил. 1-а., адабий тилнинг фонетик ва морфологик меъёрлари узил-кесил шаклланди); 5) сўнгги босқичдаги Л. т. (2— 6-а.лар; ёзув тили б-н халқ-сўзлашув тили-«халқона лотин» ўртасида тафовут пайдо бўлди).

5-а.да Рим империяси қулаганидан кейин халқ-сўзлашув тилининг минтақавий фарқланиши тезлашиб, бу нар-са 9-а.га келиб алоҳида, мустақил роман тилларинкнг (итальян, француз, португал, испан, румин, молдаван ва б.) пайдо бўлишига олиб келди. Ёзма Л. т.нинг бирлиги сақланиб қолди, у лексик жиҳатдан ривожланишда давом этди, классик Л. т.нинг асосий луғат таркиби ва грамматик курилиши барқарорлашди. Адабий Л. т. тарқалган барча ҳудудларда у маъмурий бошқарув, савдо-тижорат, мактаб тили эди; ўрта асрларда бутун Ғарбий Европа умумий ёзув тили бўлиб қўлланди; 18—19-а.ларгача дипломатия, илм-фан ва фалсафа тили, 20-а.да эса католик черкови тили, Ватиканнинг (итальян тили б-н бирга) расмий тили бўлиб қолди. Л. т. Европа маданияти ривожида улкан роль ўйнади. Европа тилларидаги сиёсий, илмий ва техник терминологик тизимларнинг лексик жиҳатдан бойиши ва кўпайиб боришига ижобий таъсир кўрсатди.

Л. т. қадимий ҳинд-европа тилларига хос, уни хетт тили, ҳинд-эрон, кельт тиллари б-н яқинлаштирувчи хусуси-ятларни сақлаб қолган. Асосий фонетик жиҳатлари унда унлилар чузикли-гининг фонологи к фарқланишига эгалиги, урғу сўзнинг охирги бўғинига тушмаслиги, ундошларнинг кучсизланиб бориши кабилардан иборат. Морфологик хусусиятлари: флексиядан шакл ясашнинг асосий воситаси сифатида фойдаланиш, флексиянинг 5 тури мавжудлиги, турланишнинг 6 келишикка асосланиши, феълларда 3 хил майл (индикатив, конъюнктив, императив) ва 2 хил нисбат (актив ва ўрта пассив) фарқланиши ва б. Сўз тартибида феъл ran охирида келади. Л. т. лексикасида яқин қариндош ёки ноқариндош қабилалар тилларининг таъсири сақланиб қолган. Л. т.га юнон тили, айниқса, мил. ав. 3— 1-а.ларда кучли ва давомли таъсир кўрсатган. Л. т. лексикаси, юнон тили б-н бирга, илмий терминология соҳасида хануз байналмилал терминларни яратишда манба бўлиб хизмат қилмоқда.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.