Loviya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165-b. — ziyouz.com
Loviya (Phaseolus) — dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik va köp yillik ösimliklar, lianalar, çala butalar turkumi; dukkakli don ekini. Tropik va subtropiklarda, asosan, Amerikada 200 dan ortiq turi uçraydi. Jahon dehqonçiligida L.ning oddiy L. (P. vulgaris) turi (vatani — Markaziy va Jan. Amerika) eng köp tarqalgan. Şuningdek, köpgulli L., lima L.si, ingiçka bargli L., osiyo L.si, adzuki L., guruçsimon L. va b. turlari ham ekiladi. Yer yuzida L. ekiladigan maydonlar 22 mln. ga (1999). Hindiston, Braziliya, Xitoyda katta maydonlarda yetiştiriladi. Özbekistonda qadimdan oddiy L. ekiladi. Ildizi — öq ildiz, yaxşi rivojlanadi, tuproqqa 1,5—2 m çuqurlikkaça kirib boradi. Ildizida tuganaklar rivojlanadi. Poyasi ötsi-mon, şoxlanadi, ayrim turlari çirmaşib, 3—4 m gaça yetadi. Bargi murakkab, toq, patsimon, uç bölakli. Guli ikki jinsli, barg qöltiqlarida bittadan yoki şingil töplam hosil qilib joylaşadi. Mevasi dukkak, rangi oç puşti yoki töq jigarrang, kora. Dukkagida 6—12 ta uruğ böladi. Uruği buyraksimon, rangi oq, sariq, puşti va b. rangda. 1000 donasi 50—370 g.
L. issiqsevar ösimlik, urugi kamida 8—10° da unib çiqadi. Maysasi — 0,5, — 1,0° da nobud böladi. Maysalanişi uçun 15—18°, gullaşi uçun eng qulay harorat 18—25°, meva hosil qilişi uçun 20—23°. L. namsevar, Özbekistonda suvli yerlarga ekiladi. Unumdor tuproq şaroitlariga talabçan. Ösuv davri 75— 120 kun. Yormasi oqsilga boy, yuqori kaloriyaga ega. Tula pişmagan dukkaklari va donlaridan konserva işlab çiqariladi. Doni tarkibida 20—31% oqsil, 0,7-3,6% moy, 50-ye kraxmal, 2,3—7,1% kletçatka, alkil kislotalar mavjud. Poyasi çorva mollari uçun yaxşi ozuqa hisoblanadi. Ayrim turlari manzarali ösimlik sifatida ekiladi. Tuproqni azot b-n boyitadi.
Asosiy ekin tarzida bahor (apr.ning oxiri yoki may oyi)da va takroriy ekin sifatida iyun oyida ekiladi. 1 ga maydonga 60—250 kg uruğlik sarflanadi. Ekiş çuq. 3—5 sm. Hosil dukkaklari 75—80% pişganda, dukkaklar kam çatnaydigan vaqtda yiğiladi, xirmonda quritiladi, tozalanadi. Hosildorligi 25—40 s/ga.
Navlari. Özbekistonda suğoriladigan yerlarda Navröz, Kaxrabo va b. navlari ekiladi.
L. zararkunandalari: loviya va nöxat donxörlari; kas al li kl ardan eng köp zararlaydigani antraknoz va bakterioz.
Ad.: Otaboyeva H. va b., Ösimlikşunoslik, T., 2000.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛОВИЯ (Phaseolus) — дуккаклилар оиласига мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўсимликлар, лианалар, чала буталар туркуми; дуккакли дон экини. Тропик ва субтропикларда, асосан, Америкада 200 дан ортиқ тури учрайди. Жаҳон деҳқончилигида Л.нинг оддий Л. (P. vulgaris) тури (ватани — Марказий ва Жан. Америка) энг кўп тapқалган. Шунингдек, кўпгулли Л., лима Л.си, ингичка баргли Л., осиё Л.си, адзуки Л., гуручсимон Л. ва б. турлари ҳам экилади. Ер юзида Л. экиладиган майдонлар 22 млн. га (1999). Ҳиндистон, Бразилия, Хитойда катта майдонларда етиштирилади. Ўзбекистонда қадимдан оддий Л. экилади. Илдизи — ўқ илдиз, яхши ривожланади, тупроққа 1,5—2 м чуқурликкача кириб боради. Илдизида туганаклар ривожланади. Пояси ўтси-мон, шохланади, айрим турлари чирмашиб, 3—4 м гача етади. Барги мураккаб, тоқ, патсимон, уч бўлакли. Гули икки жинсли, барг қўлтиқларида биттадан ёки шингил тўплам ҳосил қилиб жойлашади. Меваси дуккак, ранги оч пушти ёки тўқ жигарранг, кора. Дуккагида 6—12 та уруғ бўлади. Уруғи буйраксимон, ранги оқ, сариқ, пушти ва б. рангда. 1000 донаси 50—370 г.
Л. иссиқсевар ўсимлик, уруги камида 8—10° да униб чиқади. Майсаси — 0,5, — 1,0° да нобуд бўлади. Майсаланиши учун 15—18°, гуллаши учун энг қулай ҳарорат 18—25°, мева ҳосил қилиши учун 20—23°. Л. намсевар, Ўзбекистонда сувли ерларга экилади. Унумдор тупроқ шароитларига талабчан. Ўсув даври 75— 120 кун. Ёрмаси оқсилга бой, юқори калорияга эга. Тула пишмаган дуккаклари ва донларидан консерва ишлаб чиқарилади. Дони таркибида 20—31% оқсил, 0,7-3,6% мой, 50-е крахмал, 2,3—7,1% клетчатка, алкиль кислоталар мавжуд. Пояси чорва моллари учун яхши озуқа ҳисобланади. Айрим турлари манзарали ўсимлик сифатида экилади. Тупроқни азот б-н бойитади.
Асосий экин тарзида баҳор (апр.нинг охири ёки май ойи)да ва такрорий экин сифатида июнь ойида экилади. 1 га майдонга 60—250 кг уруғлик сарфланади. Экиш чуқ. 3—5 см. Ҳосил дуккаклари 75—80% пишганда, дуккаклар кам чатнайдиган вақтда йиғилади, хирмонда қуритилади, тозаланади. Ҳосилдорлиги 25—40 ц/га.
Навлари. Ўзбекистонда суғориладиган ерларда Наврўз, Кахрабо ва б. навлари экилади.
Л. зараркунандалари: ловия ва нўхат донхўрлари; кас ал ли кл ардан энг кўп зарарлайдигани антракноз ва бактериоз.
Ад.: Отабоева Ҳ. ва б., Ўсимликшунослик, Т., 2000.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.